AGCRS, 248 - 023 c

Il testo non compare sull’ ed. a stampa delle CC.RR. del 1591 (Venezia).

Questo testo, con piccolissime varianti (che si segnano con C), si trova ms. anche in: Venezia, Correr, cod. Cicogna 96 che ha per titolo: «Libro nel quale è la Regola di Santo Agostino manuscritta, le nostre Constitutioni fatte dopo la Bolla di Pio PP. V, et una picciola chronica dell’ origine della nostra Congregatione scritta per mano del P.re D. Cesare Musso, della quale fu autore, come l’ istesso P.re che la scrisse mi disse, il P. Don Evangelista Dorato» (cfr. fotocopia in: AGCRS, 248 - 002 c). Manca però il titolo «Origo et institutio …facta fuit Religio».

«ORIGO ET INSTITUTIO NOSTRAE CONGREGATIONIS ET QUOMODO ET QUO TEMPORE FACTA FUIT RELIGIO. Sanctae Ecclesiae veluti civitatis optimae constitutae encomia et laudes decantaturus Psaltes et Propheta regius hinc sibi sumendum (C summendum) duxit exordium, ut fundamenta, super quibus uti petris firmissimis Sanctae haec Ecclesiae civitas Spiritus Sancti sane mirabili, atque divino artificio constituta est, atque sat (C omette sat) stabilita, omnibus palam ostenderet. Fundamenta (inquit) eius in montibus sanctis etc. (C omette etc.) Siquidem (C omette Siquidem e scrive Et) per montes (C aggiunge siquidem significans) sanctos Patriarchas, prophetas, et Apostolos significat (C omette significat). Congregatio igitur nostra cum particularis instar sit Ecclesiae, non ab re de ea sermonem facturi eius inprimis, quae fuerunt fundamenta, ex quibus et divinum fere initium soliditatem firmam, robur omne, atque augumentum desupsit (C desumpserit), exponere aggrediemur (C aggrediamur). Haec nostra Congregatio pauperum Orphanorum curae addicta Anno Domini MDXXVIII Bergomi per felicis (C foelicis) recordationis Dominum Hieronymum Emilianum (C HIERONYMUM EMILIANUM) nobilem Venetum, suam habuit originem. Qui in aetate iuvenili (C aggiunge quidem) cum esset constitutus (C constitus), magnum quid arbitrabatur (C arbitratur) consequi, si praesentis saeculi, cui (Apostolo suadente) conformari nephas est, se se obsequiis manciparet, liceretque sibi omnibus eius voluptatibus frui, potirique. Verum illius ope, qui Saulum, Paulum effecit, et suae Ecclesiae Persecutorem Praedicatorem veritatis constituit, mirabiliter evenit, ut is R.mi Episcopi Civitatis Chieti (C aggiunge opera), qui (C aggiunge postea) Paulus IIII Summus Pontifex fuit, opera uteretur, (C omette opera uteretur) hunc enim ut Ducem in Dei itinere vitae spiritualis sanctissimum, et sapientissimum Institutorem, nec non ut patrem cuius praeceptis, et consiliis acquiesceret, omnino obtemperaret, et obsequeretur, Hieronymus (C omette Hieronymus) sibi elegit. Sic in alium (C aggiunge sit) virum est (C omette est) mutatus, ut vitae praeteritae institutum deserens totum se amore divino quo aestuabat impellente operibus pietatis addiceret. Itaque in primis (C omette Itaque e scrive In primisque) miserabilium pauperum, praesertim Orphanorum vilibus superindutus vestibus ea, qua (C scrive quae e omette caritate) divinitus caritate erat imbutus (C aggiunge charitate), omnique humilitatis splendore, cui prae ceteris (C scrive caeteris) sibi studendum proposuit, ita alacri animo curam suscepit, ut eius [C inizio lacuna] charitatis, et humilitatis, suique ipsius abnegationis magnitudine omnes facile in admirationem converteret. Id autem muneris per aliquod temporis spatium in ea de qua oriundus erat Civitate, Venetiis nimirum, ut ibi primum integritatis vitae, sanctaeque conversationis praeberet exemplum, ubi forsan superioris aetatis, in qua ea, quae mundi sunt fuerat amplexus, et sui aliquem malum odorem disperserat, exercere coepit affectans, si quem antea deperditorum morum imitatorem habuisset, plures sibi ad pietatis munera obeunda socios asciscere. Verum Divina gratia, cum quis ea semel fuerit repletus, haudquaquam ab operatione desistere, otiosumque nullatenus esse patiatur, quin semper ad maiora excitet, compellat, inflammet, Dei Servus ardorem spiritus passim succrescere sentiens, zelumque Dei et animarum intra se quotidie excitari alio se transferendi humiliter ab eo, in cuius manibus Patris spiritualis nimirum voluntatem, seque totum tradiderat, venia postulata Bergomum se contulit, ubi aliquot Orphanis ab omnibus derelictis, miseriaque plenis in Divae Mariae Magdalenae Hospitali huius rei gratia sibi tradito in unum congregatis, eos a quibus detinebantur, scabiei, impetiginis, et aliis huiusmodi infirmitatibus sedulo charitatis officio purgare, sanareque studebat. Qui neque solum propriis manibus, quod extra est corpus, ab omni labe infirmitatis purgare et ab inedia sublevare, nitebatur, sed eius semper praecipua cura fuit, ut una cum corpore veluti Christi discipulus monitis salutaribus spiritui sanitatem impenderet. Quamobrem illius lucernae non sub modio sed super candelabrum positae similitudinem praeseferens tantum bonae famae splendorem ad loca et urbes vicinas emisit ut post virtutum suarum odorem currere quam plurimos allexerit, sibique quam maxime ad tam pium opus uniri induxerit. Extitere inter eos perpetua memoria celebrandi R.di sacerdotes Praesbiter Augustinus Barilus, et Presbiter Alexander Besutius, quorum uterque ad ultimam usque senectutem tum plurimis annorum curriculis, tum innumeris virtutum generibus illustrem in nostra Congregatione vitam duxerunt, hincque cum tempus statutum migrandi advenisset ab hac mortali ad immortalem, perpetuoque duraturam vitam transitum fecisse ea quae, superstitibus imitanda reliquerunt, exempla facile testantur. Fuerunt et Laici Cives Bergomenses, qui veluti ferrum a magnete atracti, unus alteri praecurrere gestientes toto affectu sese tanti Viri voluntati, et oboedientiae devovebant. Sicque factum est, ut quod omnibus erat neglectum communi omnium consensu, et diligentia custodiretur, protegereturque. At quoniam Christi verus discipulus a Spiritu Sancto edoctus optime ex illo Davidis Psal. 118 latum mandatum tuum nimis, noverat charitatis praeceptum nullis includi terminis, ad nullius generis personas esse obstrictum, sed in omnes longe, lateque diffundi, eos quos in unum redegerat pauperes orphanos ascitis sibi sociis paterno amore commendans; idem quod Bergomensi civitati praestitit non minori spiritus ardore eum dextera Dei protegente, ut aliis Civitatibus, et locis praestaret, iter aggreditur. Quo in itinere primo in villam quamdam Somascam nuncupatam se recepit, inde Comum proficisciens Mediolanum postremo satis cum ingenti sociorum numero venit. Ubi post multa, tum aegritudinis, tum corporalium necessitatum, tum opprobiorum et iniuriarum incommoda post insectationes aliquas, et persecutiones ne dum forti, sed laeto etiam animo ad sui capitis imitationem toleratas, pro hospitio tandem, quo se, suosque reciperet, instituendosque pauperes, et alendos induceret, membrum quoddam Hospitalis maioris Divi Martini titulo nuncupatum obtinuit; eo in loco, ut moris erat, pium opus institutum, ita quotidiana suscipiebat incrementa,ut et inibi non secus, ac aliis in locis, quam plurimi, ut inter suos socios connumerare inque suam socie [C fine lacuna] tatem recipere vellet, virum sanctum rogarent (C peterent). Mirum erat videre viros nobiles, illustrisque generis, qui mundi vanitatibus spretis divitias, honores, omnesque saeculi pompas foetida veluti stercora exsecrantes laeto vultu alacri animo, ut aliquando Christo frui, coelestique regno potiri liceret; huic miserabilium curae se ipsos mancipabant, pro magnis divitiis ducentes Christi amore vilibus indui parvoque vesci cibo, et eo nulla arte et industria praeparato. Ex quorum numero duo praecipue sese nobis offerunt. Multum R.dus. D.nus Federicus Panigarola (C D. FEDERICUS PANIGAROLA) Sedis apostolicae Protonotarius, et D.nus Angelus Marcus (C D. ANGELUS MARCUS) ex Comitibus Gambaranae, qui postea sacerdos effectus est, primusque Generalis extitit, cum primum Congregatio nostra titulo Religionis fuit insignita. Hi ambo uti nobiles, et uno spiritu vocati sic, integerrime castitatis voluntariae, paupertatis, ut nec vestes fere nullius aestimationis suas appellari permitterent, profundae humilitatis, non fictae subiectionis, ardentis charitatis, mortificationis assiduae genus vitae sibi delegerant. Nec praetereundum quod inter cetera mirandum est, eorum erga omnes quanta fuerit humanitas; omnibus enim (C omette enim) omnia se ipsos exhibebant (C exhibentes), ut omnes Christo lucrifacerent, cum tamen in se (C aggiunge ipsos), alios viam veritatis, et salutis edocentes ne in (C omette in) reproborum numero adscriberentur, ieiuniis et vigiliis corpus spiritui subdendo veluti crudeles existerent. Fertur praeterea de D.no Marco insigne sane humilitatis exemplum dignitatem Episcopatus Civitatis Papiae ita constanti animo abnuisse, ut eum, qui primo huius rei nuntium detulerat, quasi (C aggiunge ab eo) magna affectus iniuria a se severa obiurgatione (C severa a se obuirgatione) repulerit similitudinem illius (C ipsius) praeseferens, qui gressu concito aliquo iter habens ei, qui, vel sibi velocius currenti obvius factus (C aggiunge est), vel aliud impedimentum afferens a cursu retardat, irascitur; noverat namque simplicitati vitae et mentis tranquillitati non mediocre impedimentum fore, si Episcopalis dignitatis opus sane arduum administrandum suscepisset. Eius sanctitatis tamen (C autem) extat non mediocris evidentiae argumentum, inerat ei siquidem semper tale desiderium, ut eo die quo sibi foret e vita decedendum, Missae sacrificium Deo praestante valeret offerre; itaque (C omette itaque) misericors Dominus (C Deus), cui semper humilium placuit oratio, quique eorum preces haudunquam sprevit, votis illius annuens non modo, quod postulaverat; sed etiam ut genuflexus et orans sanctam animam redderet, concessit; in noctis namque tempestae optime noscens Dominum adventasse eum accersiturum lectulo consurgens iter ad Ecclesiam aggreditur, ut Sanctum spiritum in loco sancto, Sancto Sanctorum sancte offerret (C offeret); verum cum obseratam comperisset Ecclesiam (C Ecclesiae) ianuam, suspirans et veluti conquerens revertit, et ingressus in quoddam (C quodam) oratorium, ibique genuflectens manu scanno (C scamno) percusso ut pie credi potest eius anima in coelum Sanctorum angelorum comitate (C comitante) coetu conscendit. Vir autem sanctus primus nostrae Congregationis parens rebus Mediolani optime constitutis iisque dispositis, quae ad bonum illius domus (C omette domus) regimen necessaria videbantur, adhibitis aliquot sociis ad eam quam supra recensuimus villam Somascam nimirum a quodam Bartolomeo Borello evocatus revertitur; tametsi (D. testante Paulo) os bovi trituranti minime claudendum sit, suaque nequaquam debeat operarius mercede privari quando in conversione vir Dei apostolum est imitatus, vitam apostolicam insuper Evangelii praedicatione, et rerum omnium abrenuntiatione professus sit, necessaria vitae cum suae, tum suorum Divi Pauli vestigiis adhaerens assiduo labore intermedio orationis vel sanctae conversationis tempore partim terrae fodiendae, partim caeteris eius generis vilibus, et laboriosis exercitiis incumbens ministrabat. Huncque praecipue elegerat locum, qui cum (C omette cum) ab habitatione semotus, peneque desertus sit, et occasionem sudore cibum parandi, et contemplationi liberius inserviendi praeberet, quo ad utrumque et Marthae, et Magdalenae munus obeundum facilis pateret accessus. Quam hic laboriosam, et arduam, quam sanctam, et irreprehensibilem vitam duceret, quis attingere, ne dum describere (C scribere) valeat non verbis, sed operibus, non praedicatione, sed morum integritate, quos apud se fratres, et filios habebat ad perfectionem evangelicam nitebatur perducere. Nobilis namque vir aetatis senilis talem se semper erga suos exhibuit, ut non Domini, nec Magistri, verum servi, et ministri locum obtinuerit, cum non modo viris verum etiam quocumque parvulo vere Christum imitatus inferiorem se ostenderet. Quo factum est, ut non minus fama eius vitae, virtutumque illius odor, quam alias de D. Antonio, Benedicto, aliisque plurimis, qui in locis abditis, et desertis se ipsos includebant factum legimus, se circumquaque dffunderet multoque plures, quam antea, ad eum concurrerent; undique (C undecunque) enim ferebantur veluti in praeceps optime indolis, singularumque virtutum viri, veluti ad verae sapientiae gymnasium, ut verae doctrinae praeceptis imbuerentur. Duo praeceteris tamen singularis doctrinae vitae integritate nobili prosapia floruere, unus Marci, alter Vincentii ex Comitibus Gambaranae nomine insignitus, uterque ex Civitate Papia oriundus, sacerdos (C sacerdotes) uterque extitit; nec alter altero virtutibus inferior vitae praesentis cursum laudabili fine concluserunt. Mirandum nihilominus quod in Vincentii morte accidisse accepimus a praestantis fidei viro Domino Ioanne Scoto (qui una et altera vice totius Congregationis sustinens regimen sancto fine quievit), nimirum praefatum Vincentium Bergomi diem suum obiisse, et Cremonae ubi eo tempore dictus Ioannes Scotus morabatur, tintinnabula eadem hora (C eodem tempore eadem hora) nullo hominum ministerio fuisse pulsata. His accedat Leo quidam Carpanus, qui quinque sorores Dei servitio mancipatas et duas optimis viris in matrimonium traditas cum his quae sibi supererant facultatibus sanctum virum uti praeceptorem, et Ducem (C omette et Ducem) in operibus pietatis imitandum convenit; a quo benignissime (C benigne) exceptus quanto (C quantum) eo doctore profecerit, eiusdem praeclara gesta testantur. Multos autem post annos Romam accersitus inter alia eius insignia facta, perpetuaeque memoriae digna eius loci custos, qui Sancta Sanctorum dicitur electus est, cui cum aliquando infirmari contigisset, praesentia Sanctiss.i Papae Pii Quinti (C SS.mi Pii Papae V), qui ut eum inviseret, accesserat, dignatus est. Praesens autem saeculum deserens difficile est dictu quam (C quale) celebre est Sanctitatis nomen post se reliquerit. Illud nec subticendum videtur, quantum mundanos favores dignitates, honoresque fastidierit. Electus namque Episcopus (C Archiepiscopus) ab eodem SS.mo Papa Regiae Civitatis Neapolis tantum abest, ut fuerit hac electione gavisus, ut etiam ad Patris Sanctiss.i pedes procumbens eandem fusus lachrimis enixius (C enixus) revocari postulaverit, obtinueritque. Hinc nihilominus gloriosius,celebriusque nomen adeptus est, quam si ad Archiepiscopalis dignitatis (C omette dignitatis) cathedram esset subvectus; verum et evidens sui ipsius abnegationis specimen; sicque novam occasionem est nactus, ut liberius eius sanctitatis nomen omnibus (C omette omnibus) palam fieret. Quam plures demum, tum magnae devotionis sacerdotes, tum Laici ferventis spiritus, quos singillatim (C sigillatim) recensere longum esset, atque difficile sanctum adeuntes virum diversarum virtutum splendore radiantes totius vitae spatium summa cum laude in hac nostra Congregatione Sancto patri veluti simplices oviculae (C oviculae simplices) in omnibus oboedientes peregerunt. Igitur in unum congregati Dei famuli magis spirituum (C Spiritum), quam corporum unione vis Sanctus Deum suis votis propitium cognoscens, socios, et fratres in Dei opere ferventes, promptioresque et ardentes ad sibi in omnibus oboediendum, obsequendumque quod intus asservabat ardens desiderium non modo pauperum Orphanorum curam suscipere, illorumque multis in locis hospitia, et congregationes instituere, infirmitatibus insuper, cum corporis tum animae illorum mederi verbis sane dulcedine spiritus exuberantibus palam omnibus aperuit. Illud adiiciens iuxta morem in primo nascentis Ecclesiae initio ab Apostolis institutum, ut utriusque muneris curae nimirum animarum, et corporum sufficiens ratio haberetur, consentaneum sibi fore videri, si nobilium devotorumque saecularium, quorum ministrare mensis corpori videlicet necessaria hisce, quos in unum redegerat pauperibus providere potior (C potuit) cura esset Congregationis formula aliqua exhiberetur; ut nostrae Congregationis Ministri sacerdotes in primis hoc onere levarentur, quo animarum saluti vigilantius solicitiusque valerent incumbere, et ita fieret, ut opus Dei undequaque perfectum, omnique ex parte exiret completum, omnique hominum conditioni oriretur occasio unicuique pro modulo suo (C omette suo) in hoc pietatis opere Deo debitam servitutem proximo misericordiae opera tam spiritualia, quam corporalia (C temporalia) exhibendi, quatenus Dei gratiam in praesenti saeculo, et eius gloriam in futuro mererentur consequi. Vix ea factus fuerat, quando qui astabant manus sustollentes in coelum ingentes (C omette sustollentes; ha invece in coelum levantes ingentes) Deo gratias returerunt, a quo sibi datum fuit insigium virtutum viri divinis colloquiis, sanctaque conversatione posse frui. Nec mora, quod a viro Dei excogitatum est, quam citius executioni mandatur, ita ut brevi temporis intervallo Congregationes tum saecularium virorum, tum pauperum Orphanorum, eorumque cura (C curam) gerentium sacerdotum, et ministrorum pluribus in locis, Bergomi, Comi, Mediolani, Brixiae, Papiae et in praefata Somaschensi villa summa cum omnium iis in locis habitantium spirituali exultatione erigerentur. Cumque ita res (C res ita) sese haberent (C haberet), opusque inceptum in dies maiora susciperet incrementa, vir sanctus, et homo pene angelicus in Dei gratia, cuius roboris iam satis sibi accesserat confirmatus Praecursoris exemplo sapientissime metuens Deum quotidianis defectibus, peccatorumque (C peccatorum) venialium, vel levioribus maculis offendere, tanto corpus suum operum poenalium rigore coercebat, tot, tantisque reddebat afflictionibus castigatum, quasi vel cunctis sceleribus fuisset irretitus, inquinatus, refertus. Quam plurimas noctes duceret insomnes, ut noctis quieto tempore Dei suavitatem degustare posset, illi soli hoc noverant (C noverint), qui ante Dei conspectum et Sancti Cornelii et fidelis Tobiae (C Thobiae) preces deferebant. Quam vigilans, fervidusque fuerit in charitatis opere explendo, illi, vel hoc testantur pauperes, quibus ulcera (C ulcerae) circumquaque sanie scatentia magis fide, quam medicinalium rerum applicatione non secus ac si ipsimet Christo id operis exhiberet liniendo, ungendo, deosculando sacrisque manibus omnia (C omette omnia) ad sanitatem conferentia ministrando, medicabatur, testentur et hi, (C aggiunge qui) quos plenos omni immunditia per ablutionem exterius, interius autem per salutarium monitorum exhibitionem ab omni tam corporis sorde, quam spiritus labe mundatos puros, et nitidos reddebat. Enimvero quam fructuose tempus transegerit, solius Dei cognitioni arbitror relinquendum. Quid iam de eius abstinentiis (C abstinentia), ieiuniis, asperitate vestitus, silentio dignum poterit enunciari? At vero de internis, et spiritualibus eius exercitiis (C exercitiis eius) quid imaginari, aut animo comprehendere (C omette aut animo comprehendere; ha invece vel potius somniare) poterimus? Nonne quo innocentior (C innocentia) fuit ,et gratia plenior, quo item rationi corpus habuit subiectius, atque ab omni petulantia amplius alienum. Quo rursus in charitate perfectior, ac circa redemptionis humanae misteria illuminatior, eo in contemplativis fuit sublimior, in excessibus mentis frequentior, in secretissimis supersanctissimae Deitatis (C Trinitatis) amplexibus, deosculationibus, et increatae ac infinitae illius suavitatis degustationibus familiarior profundissime (C profundissimae) absorptus (C absortus) in infinitas opulentias felicitatis, ac gloriae eius? Demum illius fidei magnitudinem, soliditatemque miram, quae virtute illius operabantur (C operabatur) apertius, luceque clarius ostendunt. An non argomentum (C aggiunge et signum) vel evidens extitit firmitatis, fidei, et certissimae in Deum fiduciae illud, quod contigisse fertur, nimirum in ea, qua tunc temporis fuerat, Domo non esse tantum panis, quantum esset necesse pro singulorum unius diei corporis convenienti substentatione, immo nec pro minori parte eorum, qui inibi reperiebantur. Quod ubi vir Dei ab eo, cuius (C cui) id muneris incumbebat panem et alia victui necessaria asservare, ministrareque rescivisset, panem quantus ille fuerit, sibi afferri iussit, quem postquam benedixit, in partesque divisit, suoque gremio reposuit, paulisper sustinens quasi quid facturus animo revolvens, revera Deum interiori alloquens aflatu (C affectu) ita auctum, multiplicatumque reperit (C fuit), ut non modo quod satis erat de eo singulis distribuerit, verum etiam ex quasi collectis fragmentis tantum illius supererit, ut in posterum asservari potuerit. Dono autem prophetiae fuisse insignitum ex eo maxime convinci potest, quod transitus sui diem longe, antequam adventaret, praevidit praedixitque; nam cum eum Romam, ut eo loci (C omette loci) sanctum pietatis opus institueret, Cardinalis Chietus accersisset, eos qui tunc temporis in Somaschensi villa secum aderant in unum convocans, et ut moris erat oratione praehabita (C perhabita) se (C sese) et Romam, et ad coelum vocatum esse aperuit. Ad Christum tamen iturum affirmans statim gravi, et pestilenti febre correptus est, eaque ingravescente ita ut dilectis fratribus, et in Christo filiis nulla eorum patris recuperandae sanitatis spes relinqueretur, evidentius, certoque se deserendos cum animadverterent vim lacrimarum cohibere minime (C cohibere minime) valentes de illius discessu (C aggiunge conqueri), lamentari, valde et dolere coeperunt, ferentes graviter tanti viri, cui se (C sese) commiserant, tutela (C tutella), et patrocinio fore necesse, ut privarentur, sibique (C omette que) frui non liceret, sancta eius congressione, qua in praesenti vita dulcius, iucundiusve (C iucundiusque) nihil contingere posse asserebant, deprecabanturque eum, ut ne suo aspectu, et praesentia (C aggiunge sui) pastoris (C aggiunge per) amantissimi orbarentur precibus obtineret, ne dum eos Orphanos deserens, a quibus se tutos, incolumesque eius vigilanti custodia esse iactbant, lupis rapacibus aditus pateret, aperireturque quorum (C . Quorum) conquestui divino pene affectu compatiens eos verbis sanctissimis, omnique consolatione refertis ab eo, quo praemebantur dolore, erigere, et levare nitebatur (C nitebantur). Enimvero eum quam citius dissolvi, et esse cum Christo concupisse ambigere quis poterit? Suos tamen de illius discessu tristes, et dolentes desolatos derelinquere aegre tulisse consentaneum est credere, cum illius sanctissimi zeli ardore erga proximum, quo D. Paulus praeeligebat pro fratribus fieri anathema (C anathema fieri), non mediocriter affectum constet, ut non modo transitum suum differri, verum et ut alter Moyses de libro vitae deleri pro fratribus facile quisque sibi persuadere valeat, concupisse, Deumque orasse credendum est seque totum eius commisisse voluntati, ut si adhuc servis suis opus esset, terminum vitae suae longius protrahi dignaretur, permitteretque. Horam autem mortis sibi imminere cum cognovisset summa cum reverentia, animique (C et animi) devotione (C ardore) Sanctae Ecclesiae Sacramenta suscipiens se, suosque Deo commendans immaculatam in aeternum in coelesti sede permansuram efflavit animam Anno (C ano) MDXXXVII die octava Februarii. Cuius post hinc demigrationem eius in Christo Patres (C fratres), et filii veluti sine duce milites, et oves sine pastore, et veluti sine amantissimo (C amatissimo) Patre filii dilectissimi (C amantissimi filii), quorum utrumque eligerent, an inceptum opus prosequi, an quisque ad propria deberet reverti, ambigebant. Qua in animi hesitatione divino afflante spiritu se invicem hortati (C hortari) coeperunt. In eo maxime fidentes quod ab hinc migraturo Patre audierant, nimirum in alia, quam in praesenti vita maiori sibi fore auxilio. Opus itaque inceptum (C acceptum) magna cum animi alacritate spiritusque ardore ingenti amplectuntur, quod (C omette quod) quam plurimum affectant (C affertunt?) augeri propagarique. Igitur cum Congregatio, et Sacerdotum et Laicorum numero non mediocre incrementum sumpsisset, hancque fuissent ingressi R.dus Praesbiter Marius Lancius Bergomensis vir utique tum ardentissimi zeli, tum vitae sanctissimae, et integerrimae, et R.dus Praesbiter Franciscus de Mora (C omette de Mora) nobilis genere, et virtutibus, vires veluti reasumentes (C reassumentes) sese ipsos (C omette ipsos) confirmarunt, et quidem praesbitero Augustino totius Congregationis patre constituto Orphanorum curae sese addixerunt. Plures nihilominus ex sacerdotibus in Somashensi villa persistentes inibi, ut Religiosi pauperes communem vivendi rationem, sanctae orationi, ardori spiritus, sanctisque virtutibus studentes custodiebant magno (C magna) cum corporum, tum animorum (C aggiunge salute) pace, et tranquillitate fruentes. Huius rei gratia Congregationis Somaschae nomine appellata est nostra Congregatio. Verum qui civitates peragrabant in opere Dei aliquam nonnunquam difficultatem invenientes, simul omnes cogitarunt ad Congregationem firmius, solidiusque stabiliendam (C stabiliusque) (C aggiunge confirmandam), eam fore necesse authoritate Apostolica muniri. Quapropter quem Romam mitterent (C mitterunt) Praesbiterum Angelum Marcum Papiensem delegerant, qui Romam cum fuisset profectus, ibique per aliquod temporis spatium remansisset (C permansisset spatium), a S.mo Papa Paulo Tertio (C IIII) superiorem qui toti (C aggiunge Congregationi) praeesset pro tempore eligendi facultatem obtinuit, cui regendi, et gubernandi universam Congregationem inesset authoritas, fratresque de loco ad locum dimovere posset, sacerdotibus insuper Sacramenta ministrare, et sibi subditos fratres ab Episcopalibus etiam casibus absolvere potestatem indulsit, immediataeque (C immediateque) Sanctae Sedis Apostolicae oboedientiae (C omette oboedientiae) Congregationem subiecit. Demum authoritatem in comitiis Constitutiones condendi, easque mutandi, et innovandi, ut aliis in Congregationibus fieri mos est, concessit, aliis insuper Privilegiis, ut in originali videre (C aggiunge fas) est, decoravit. Quod et alii Summi Pontifices Paulus IV (C IIII), et Pius IV praestiterunt. His Pontificalibus praesidiis, et privilegiis (C omette et privilegiis) ornata, et stabilita in dies magis, ac magis augebatur Congregatio. Sed quando plurimi post aliquod temporis spatium, et ubi virtutes, litterasque (C et litteras) tam divinas, quam humanas fuerant edocti, sibi non Congregationi consulentes ad libitum recedebant, inde magnum tota Congregatio sustinens detrimentum quod ii (C hos), quos magno auxilio futuros sperabant, maximo cum sui detrimento recedere videbantur, alia sancta, et nova in Patrum animos irrepsit cogitatio, ut Religionis Titulo (C RELIGIONIS titulo) a sede Apostolica congregationem peterent insigniri privilegioque decorari, et muniri. Hocque (C omette que) mature excogitatum executioni committi statutum est. Itaque Romam mittitur R.dus D. Aloysius Baldonus Papiensis vir tum Divinarum tum humanarum litterarum Graecarum in primis, quarum per multos annos in publico Papiensi Gymnasio summa cum laude praelector (C perlector) fuit, facile peritissimus. Nec frustra hunc missum arbitrabantur, cum eo temporis Apostolicae Sedis culmen obtineret Papa Pius V. Qui adhuc in minoribus cum esset (C cum in minoribus esset) constitutus in Fratrum scilicet (C videlicet) Praedicatorum familia singulari in Congregationem nostram devotione fuerat affectus, multosque ex patribus sibi (C sibi ex patribus) sancta familiaritate coniunxerat. Nostrique primi institutoris consuetudine maxime gaudebat (C gaudebat maxime), cuius devotionem, ardentem spiritum, et charitatem quam saepissime admirabatur. Romam igitur praedictus Aloysius cum venisset, piam petitionem Sanctiss.o Patri exponens totum quod petiit facillime obtinuit. Itaque inter alia multa Beatissimus Papa Pius Quintus (C V) Privilegium tria professionis vota emittendi nobis concessit Religionis titulo Congregationem insignivit, Episcopumque Dertonae elegit in cuius manus (C manibus) aliqui ex fratribus professionem emitterent ipsique deinde ad professionem admittendi alios facultatem obtinerent. Qui autem in manibus Episcopi Religionis tria vota promiserunt fuere (C fuerunt) Venerandi Sacerdotes R.dus D.nus Angelus Marcus Gambarana Papiensis, (C omette i nomi da qui …) R.dus D.nus Franciscus Tridentinus, R.dus D.nus Ioannes Scotus Brixiensis, R.dus D.nus Bernardinus Castellanus Brixiensis, R.dus. D.nus Antonius Boffinus Mediolanensis, et (C omette tutti i nomi … fino qui) R.dus D.nus Rinaldus Brixiensis. Ex his totius Congregationis Generalis Superior electus est R.dus D.nus Angelus Marcus, isque cum primum Religionis titulo Congregatio est (C esset) insignita, in illius Generalem Superiorem suffectus est, in cuius deinde manu (C manus) Professionis vinculo nonnulli Congregationi se obstrinxerunt. Primus autem Religionis locus extitit Monasterium Divi Maioli Papiae, a quo et Congregatio religionis titulum Sanctissimi Pontificis authoritate accepit, sicque Religio nostra duplicem quasi appellationem nacta est, ut nimirum Clericorum Regularium Congregationis Somaschae Tituli S.ti Mayoli Papiae nominibus nuncupetur. Post huiusmodi obtentum privilegium, licet plurimi magis corporis, quam spiritus libertatem sectantes professionem emittere nolentes Congregationem deseruerint, progressu nihilominus temporis per Italiae diversas civitates Religio nostra propagata est, quotidieque maximo cum Dei honore et proximorum salute (C utilitate), et Religiosorum et locorum numerus augetur, id quod maiori semper cum ardore spiritus quam maxime fieri optamus. Quapropter fratres (C Patres) nostri Patrum veterum vitam, mores, sanctam conversationem, charitatem tum Dei, tum proximi cordis oculis intuentes eorum vestigiis inhaerere quantum fieri potest, studeant, ne patrum nostrorum negligentes imitari exempla, merito filii degeneres mereamur appellari. Quin potius eorum institutum totis viribus amplectamur (C amplectentes), ut sicut (C omette ut sicut; ha solo et) illis, et nobis Deus benedictionem largiri, et gratiam concedere dignetur».

In AGCRS, 248 - 023 d quest’ ultimo paragrafo da «Quapropter …» fino a «dignetur» è cancellato; e il testo prosegue invece con la seguente conclusione, ove si nomina Clemente VIII, salito al Pontificato nel 1592:

«Successive eadem Congregatio nonnullorum seminariorum curam suscepit praesertim Venetiis ubi tum a Ser.ma Republica tum etiam ab Ill.mo Patriarcha suorum insigium seminariorum regimen eidem Congregationi fuit commissum; deinde fel. rec. Gregorius XIII et instituti eiusdem Congregationis satis instructus, eamdem nonnullis privilegiis honestavit; subinde Clemens VIII habita plena informatione operum et piorum exercitiorum quae in eadem Congregatione fiunt ipsam non solum confirmavit cum omnibus privilegiis a Summis Pontificibus sui praedecessoribus eidem concessit, verum etiam novis privilegiis decoravit, et Collegii Clementini in quo nobiles adolescentes fere ex omnibus Italiae civitatibus educantur, curam demandavit».