SANTINELLI STANISLAO crs.

Prolusio.

Della difficoltà di allevare i figlioli nelle scuole.

Venezia, S. Maria della Salute

10 dicembre 1698, ms. ff. 6.

[AGCRS, CRS Auctores, 82-29]

Trascrizione di p. Maurizio Brioli crs.
Roma, 25 febbraio 2012

(fol. 1r)

«Prolusio i
habita Venetiis in Collegio nostro Salutis
die decima decembris 1698.

(di traverso sul margine dx in basso, di altra mano):

Della difficoltà d'allevare i figliuoli nelle scuole

(fol. 1v, bianco)

(fol. 2r)

J.V.M.

Oratio.

     Si qui sunt, quos ob male locatam operam de susceptis laboribus, et inita vitae ratione dolor excipiat, ii (quid enim dissimulem?) ii sunt qui creditos suae curae adolescentes recte educere, eorumque optimis artibus animum imbuere satagunt. Licet namque placere sibi quisque videatur, cum arduum quiddam aggreditur fretus felicis exitus spe, auspicantibus tamen perquam difficile educandae adolescentiae opus obversantur ad terrorem quaequae fomidines, mox etiam fieri non potest, quin in pravae indolis iuvenes incidentibus impensi laboris contingat paenitentia. Quod si extra hanc aleam positi aliqui videntur, nos hic fortassis erimus, quorum curae mitissima Venetorum ingenia, et ad virtutes veluti eficti a natura huiusce praeclarissimae Reipublicae patritii adolescentes demandantur; nihilominus timoris adeo expertes esse non possumus, quin in tranquillo etiam metuamus. Ecquis ignorat, eo devenisse temporum insolentiam, ut id cum maxime contemptui habeatur, quo maior apud omnes concilianda esset reverentia? Quod enim angustam, et pauperem vitma degere consueverimus, quod nos abdicaverimus saeculo, quod humili indumento simus inclusi, ideo iocis, conviciis, neglectui plerumque obnoxii simus, necesse est. Huc accedit, quod non omnia ingenia comiter, suaviterque accipere possumus, quod mandatis nostris obluctantes Senibus primum verbis castigare, deinde severius quoque, ac durius habere ab ipsorum protervia cogimur. Ex hoc enimvero quae invidiae, quae conviciorum seges? Eo sunt animo, oculis, totoque oris habitu, ut perspicuum omnibus sit, eos, licet quo fato ignoremus, nunquam animum advertere, cui bono nostri labores, vigiliae, tedia, quin et eadem severitas, ac negata indulgentia. Illos ne latet, quaesita ipsis commoda, secus ac terentianus ille adolescens quaerebatur, ex nostris incommodis comparari. Interea haec siquis attendit, quidlibet pati satius videtur, quam praeceptoris officio functum nullum tempus, remittere, vitam torquere, macerare, nisi tantum incom-

(fol. 2v)

modi, et laboris uberiori fructu rependeretur. Resipiscentes si aliquando adolescentes gratiae  etiam nobis apponunt, quod olim iniurium est habitum; si quid iniquum factum existimant, obsequio pensant, et paenitentia; eosdemque collatorum beneficiorum praecones maximos invenimus. Sed sero nimium honor hic maturescit, et licete magnus aeque sit, atque incundus desperare eum prius contigit, quam delibare. Verum tunc etiam cum male ab auditoribus nostris audimus, cum apud ingratos operam nostram locare credimur, quam magnifice de nobis viri sapientes sentiunt! Ea sumus apud omnes, qui res ex veritate metiuntur, existimatione, ut postquam erga filios pietas, omnem viam ut tentent, effecerit, qua illis prosint, in rem suam adhuc arbitrati sunt magis esse, praeceptoribus eos educandos committere, quam ipsos se illis magistros adhibere. Quotusquisque inter sapientes est, qui labores nostros laudibus non extollat, qui apud omnes praeceptoris opus omnium praestantissimum non praedicet, omnium nobis existimationem suo exemplo non conciliet? Quae non iniuria accidere, satis compertum est illis, qui norunt, nos ut beneficiis alios possimus ornare, per improbos labores vix ferendis curis obsessam vitam transigere. Haec igitur in hac solemni studiorum instauratione quidni ego breviter exponam, et cum omnium non auribus tantum, sed etiam oculis, et nostra in omnes promerita, et muneris nostri difficultatem contendam defigerere? Spero futurum ex hoc, ut ipse, qui eloquentiam profiteri aggredior, omnem perscrutatus laborem praesentiori animo, et ad omnia parato iniunctam provinciam subeam, auditoresque nostri tandem intelligant, quo iure, nos quoque, qui alteri adolescentum parentes vocamur, ut comicus ille pater, a nostris amari, et magni pendi postulemus. Quam aequuum sit, magna eum esse apud omnes existimatione, qui ad iuventutis educationem animum, studiumque appulit, nemo est, qui dubitet, cum novi nihil sit, plurimi ab omnibus fieri, qui hoc unum in vobis habent, ut optime de omnibus mereantur. Profecto is mutuo

(fol. 3r)

inter nos, natura ipsa conciliante, amor intercedit, ut non diligere, non laudibus extollere, non illis debere nequeamus, qui caeteris prosunt. Cum si ab homine nihil humani alienum esse videatur, praecipue quisque aliorum aerumnis tangitur, ex quibus alicuius auxilio, si hoc praestare ille non possit, eos gaudet emergere. Itaque sicut aegre omnes ferrent, nullum adhiberi, qui rude adolescentum ingenium excoleret, et prohiberet, quo minus sterilitate indueret, ita maximo eos amore amplectuntur, qui humanae mentis agrum exercent,  dumos evellunt; nimiam, qua saepe diffluit, luxuriem compescunt, optimis inspergunt seminibus, cessantem invertunt, effetum, lassumque reficiunt. Quid enim est, si non hoc beneficium est? Parumne quis asseret, nos de aliis mereri, quoniam potiorem, principemque hominis partem, animum nimirum spectant merita nostra? Quoniam collata beneficia oculis non illico apparent? Quoniam nullum nobilitati splendorem adiungere, nullatenus rem familiarem adaugere videmur, et cumulare? Quam iniqui, si qui ita loquuntur, rerum sunt aestimatores! Etenim mitto, praeceptoribus acceptum referendum esse, quod bonis informatus artibus animus legatae ac maioribus nobilitati, virtutum quoque cumulum addit, rem nunquam per scelera effusam servat, atque auget. Verum enimvero nonne omnium maximo homines beneficio impertit, qui hoc conatur, ut ii, quos a feris facie tantum, et figura vix internoscis, hominibus quoque caeteris prestent? Ne mens praecipuum hominum decus torpeat otiata? Ut animus, quo proprius ad Deum accedimus, excolatur? Ut homines esse se homines sentiant? Sed angustis adeo limitibus nesciunt beneficia nostra coerceri. Intuemini quaeso, quo evadat labor noster, inspicite, nos unius captantes utilitatem bene de plurimis mereri, gentique, ac civitati, quod pulchrius, et divinius, quam uni soli, praedicat Aristoteles, bonum efficere. Nulla maior respublicas potest felicitas recreare, quam si bonis, et bene institutis civibus coalescant. Quid enim iuvat, ingentem in aeraria vim auri ingerere, quid terra, marique ditionem proferre, quum terrorem finitimis, ac longiquis

(fol. 3v)

incutire? Si pessimis respublica civibus confletur, qui omnia ad libidinem regant, nulla leges, religionemque ratione violent, sui ipsius ruet pondere propriis discerpta manibus, ac dilaniata. At cum optimi cives in unum conveniant, ex tenui, humilique florentissima evadet, nec stabit tantum, verum etiam vigebit, ac firmato virium robore irruentium impetum propulsare, nedum sustinere facile poterit. Ideo adolescentem patriae spem, populi, ut inquit Poeta, incrementa putari, tenera Reipublicae germina tanti est recte educare, quanti bonis rempublicam constare civibus. Illi enim tandem civitatem, rempublicamque constituent, quos nunc pueros in palestra exercemus, et tales ad rempublicam accessuros, quales e nostris excedent manibus, nemo non videt. Quapropter errant, qui putant, nobis eos tantum debere, quos instituimus, cum universam rempublicam meritis nostris, aperte fatendum est, obstringamus, cui bonos cives conamur efficere, cuius nimirum incolumitati, aeternitatique pro civili parte ita consulimus, ut, dum uni beneficia largiri videmur, et dicimur, bene de tota republica mereamur. Si quid igitur laboris nobis est subeundum, quod sentio quantum sit, hoc non inviti, quoniam reipublicae impenditur, suscipimus, neque enim aequum esset, nobis aut eos, quos instituimus, aut rempublicam, cui instituimus, debere, nisi per magnos labores institueremus. Equidem quam arduum, quam refertum difficultatibus sit, recte adolescentes ad civitatem informare, animadverterat magnus ille Politicorum praeceptor, qui huiusce rei normam publicis tabulis a legislatoribus statuendam, asseruit, ut legibus, non cuiuscumque nutu videretur. Vereor, ne videar os in thaelum (sic per telum) ponere, et sapientissimis, ac sanctissimis maiorum institutis velle notam inurere; utinam eae tamen essent sancitae leges, quae certis, perpetuisque vestigiis insistere praeceptores, iuberent, quas doctoribus iuxta ac adolescentibus perfringere, religio esset. Nunc maximus in eo deprehenditur labor, et difficultas, quod, sese in varias formas vertat oportet praeceptor, ut satis omnium cupiditatibus faciat. Cum eos saepe saepius parentes offendamus, qui aut nimis obsequentibus filiis, aut nimia in ipsos

(fol. 4r)

utuntur severitate, quisque ita haberi filios, iubet, et unicuique nova docendi ratio vellet institui. Ita fit, ut dum de omnibus paremus, aut lenitate, insolenter alii se efferant, aut asperitate animis plerique cadant. Esto tamen, hoc et usurpari debeat, et usurpare facile sit, neque enim omnibus eadem medicamina aegrotis prosunt, nec pharmacum incommodae valitudinis curationi praesentissimum, commodam quoque tuetur, et sustentat. Quae necessaria sunt factu, ea libenti animo conemur efficere: pertrectemus diversimode omnium ingenia, adhuc difficillimum invenitur ea ipsis tradere, quae repugnanter accipiunt. Virtutibus et quae intellectum illuminent, et quae mores informent, imbuendus est adolescens. Nascimur equidem omnes ad utrasque conformati a natura, quae omnium semina videtur nostris animis insevisse, sed quisque laborem, quo percipiuntur, perosus, aut nunquam eas vellet haurire, aut sane in aliud tempus ab adolescentia reiicere. Quid de scentiis, ac prestantissimis facultatibus loquar? Ingenium alio divertens, nec gignendis maturum fructibus causari, puer quisque didicit; et satis esse iactitant, sub lucis ortum felicis diei spem ab aurora colligere: clariores radios, beneficam solis lucem accedente meridie tantum amitti. Nec parentes desunt, qui in nimiam erga filios charitatem effusi, eorum dicta refellere non audeant, patremque exuendum putent, quoties tenella, ita vocant, pigronum aetas intra cancellos est continenda. Ii sunt, qui ultro a studiis, si aliquantulum ipsis addictum puerum intuentur, toto conatu tentant submovere. Quorum, inquiunt, quorum tanti labores? Nimis, heus puer, nimis es de studio sollicitus. Remitte tempus aliquod, animum relaxa, ludis idulge. Nullane unquam a musis requies? Qui te patiar, in multam noctem, fili suavissime, vigilare, cuius bonam, qua uteris, valetudinem paululum in commodi scio posse labefactare. O crudelior odio pietas! O deterior feritate indulgentia! O filiorum proditores parentes! Nonne satis vobis videtur ipsa, qua quisque a laboribus recedit, celeritas, nisi et ipsi abstrahatis, nisi calcaria addantur

(fol. 4v)

ut citius aufugiant. Equidem cum unum, idemque sit in hanc lucem prodire, et infortuniis occurrere, mihi videtur rerum natura consuluisse, ne accepti ab ipsa ortus homines tam cito pigere, cum omnia ineunti, florentique aetati solatia obtulit, laboribus interim in maturius tempus dilatis. Nec ausim pulcherrimum eius ordinem arguere, verum nec diffitear, praeceptoribus ex hoc onus impositum, cui licet ferendo omnes pene impares reperiantur, nos tamen hic prae caeteris eodem gravari maxime, dixerim, qui tantum adolescentes nobili, clarissimoque loco natos educandos suscepimus. Quos namque fortuna voluit largioribus beneficiis cumulatos, maxime etiam effecit a studiorum laboribus alienos. Heu quoties nimia felicitas felicitatis est exitium, et vetustioris nobilitatis decus, eiusdem labes est, et pernicies! Ecquando ne auditores nostros a solatiis deterrebimus, et ad studia cohortantes expectatione non frustrabimur? Instauratione scholarum curriculo, ut alacres stadium ingrediantur, felicemque sibi spondeant exitum recte cursum instituentes, sperandum erit? Vix in urbem ex ruralibus deliciis reduces, nondum queunt, suavis eius curae oblivisci, qua equos suos invisebant. qua venaticis canibus alimenta propriis manibus inferebant perinde, ac famulorum herba dominis apta sit inservire, nullum autem brutis animalibus servitium aptius, quam herus ipse. Tandem vero turpium deliciarum memoria excidit; at personant continuo theatrales ludi, proh adolescentum pestis theatrales ludi! Incedit parvatus quisque, celebrantur tota urbis bacchanalia: deliciis dedi, tempus per ludum, et solatia insumere, seculum vocant. Appetat mox etiam vernum, estivumque tempus, cum auram calori restiguendo captare, hac, illac vehi cymba, non honestum modo, sed et necessarium iactatur, licet quoque a frequentia submotos non cymba tantum circumduci, sed remos corripere, cymbam ipsos agere, versare, dextrorsum, sinistrorsum inflectere, sistere, sedentibus interim remagibus, et ridentibus, in exiguae puppis lubrico stantes, non raro inspiciamus. Quid plura? Ignoscite iusto dolori, si vos prolixior vilibus nimium rebus tenere

(fol. 5r)

ausus sum, cum satis futurum fuisset, nobilitate, et divitiis insignes auditores nostros fateri, ut intelligere possetis, quam a studiis essent alieni. Inveneravit exitiosa quaedam opinio, quae a paucis in omnes se fere, ut mala quaeque solent, vulgavit, scientiarum adeptione eis duntaxat opus esse, quibus, quae necessaria sunt vitae, earum ope quaerenda sunt. Immunes ab hac necessitate se esse opinantur illi, quibus arridens fortuna opes maximas largita est, qui nullius egent, nec suis sibi parere sudoribus rem, aut victum per honestas artes comparare coguntur. Scilicet hi plus sapiunt, quae sapientum omnium magister Aristoteles, qui scientias magis necessarias nobilibus, quam humili loco natis, divitibus, quam inopia laborantibus, asseruit. Ultro concedimus, non illis opus esse ea cogitare, quae ceteris ad corrogandam pecuniam, immo ad parandum victum, conducunt; omnia illis, quae necessaria, suppetere, omnibus etiam, quorum, explendis naturae desideriis, non indigemus, eosdem affluere, concedimus. Sed intelligant tandem, diuturnius temporis spatium per otium illis esse transigendum, cum nihil sit, quod eos impediat, nulla defendendi honesta locum suum cura, quae cogitationes aliquo distrahat, nulla quae eos circumveniat, laboriosa negotiorum turba. Intelligant, solatium a scientiis quaerendum sibi esse, non impedimentum; intelligant, si scientiis destituantur, fieri non posse, quin otium, quod honeste insumi potest, per scelera, et flagitia traducant. Sed quae scelerum, quae flagitiorum mentio? Hoc enimvero est illud, quod duriorem laborem a praeceptoribus exigit, et quo magis cordi ipsis est, eo magis molesta torquet exercitatione. Scimus, nobis adolescentes committi non eo tantum, ut bonis artibus, et facultatibus imbuantur, sed maxime ut ex optimis moribus, et sanctissima discant vivere disciplina. Haec est potissima scientia, a quo bonos esse, percipimus, haec ars praecipua, quae ad castigatissimum exemplar mores conformat, haec sane cura maior praeceptorum pariter, ac parentum. Sed cuius difficultatis opus, virtutibus eam informare aetatem, quae sibi ne-

(fol. 5v)

quit non indulgere? Quam quilibet animi motus in transversum rapit? Quae torpere, et stupere videtur, si in scelera non erumpat? Proni ferimur in malum, nemine etiam impellente, ruimus laxatis habenis, cum effervescens aetas adigit ad praecipitium. Pauci deflagrante ex senescute sanguinis fervore, ira inflammantur omnes vero, cum sanguis aestuat: pauci postquam infortuniorum consuetudini callum, ut aiunt, obduxere, adversam fortunam quaeruntur, omnes autem, cum nondum propter aetatem assuevere calamitatibus. Ea tandem est in iuvenibus praestita malis motibus obedientia, ut si qui maturioris aetatis eos nesciunt comprimere, et a vitiis temperare, iuvenes moribus appellamus. Addite praeter innatam vim multis accedere nobilitatem, divitias pessima malorum omnium irritamenta, quae bonos esse perraro sinunt vel eos, qui vellent a malo abstinere. Morum magistra una solet esse pauperies. Eo enim evasit communis omnium error, ut nemo putet divitiis uti, nisi iisdem abutatur, et vitia nesciant oculis sese prodere, nisi pretioso amictu, nobilique circumvestiantur. Interim nos, qui scimus, quam necessarium sit, adolescentiam virtutibus ornari, ut eas ab ineuntibus annis in senectutem proferat, in tanto opere desudamus, et suadere conamur, quamquam persuasisse raro contingat. Quid enim prodest, mentem scientiis illustrasse, si vitiis omnibus interea iuvenes inquinentur, et intellectus splendoribus perpetuam scelerum noctem offundant? Ut verum fatear, minus aegre ferendum esset, alios a nostris adolescentes in hac arte parum proficere, ab iis, qui Venetae Reipublicae patritios instituunt, totis viribus contendendum est, ut caeteris auditores sui praestent progressu. Bellorum calamitas in ordine cives continere potest, quos diuturnae pacis tranquillitas insolentiores efficit. Qui hostibus undequaque saepiuntur, ii facilius modeste se gerunt, nec modum facile excedunt, quos obruunt infortunia. Idcirco optime instituendae vitae praecepta saedulus institutor iis frequentius tradat, oportet, qui pace frui solent, et per otium debent tempus traducere. Nisi enim alte eorum animo insederit recte vivendi necessitas, facile pacis delicias amplexi ad vitia quaequae attendunt, ne

(fol. 6r)

omnino otientur. Quapropter veneti patritii diligentius debent rectis moribus informari, ne pacis beneficio, qua feliciter fruentur, dilabantur in scelera. Quam enim pacata in hac Republica pax? Quam insolens bellum? Quod si aliquando cogitur ad arma conclamare, hoc ipsius pacis spectat tranquillitatem, et a castris tam cito disceditur, quam citra nominis dedecus potest fieri. Utinam etiam quamprimum detonent praesentes bellorum fremitus, et optata tandem pax constituatur, quae non bellum, sed triumphos excipiet. Sed eo redeat oratio, unde divertit. Cognoscite ex his, quos labores, cuius bono subeamus, ut tandem possitis asserere, an iure a discipulis nostris et coli, et diligi peroptemus, postquam adolescentes educandos suscepimus. Verum quis peroranti mihi insolitus vigor?

Excitat aonius correptis sensibus ardor,
Jamque calent totum spirantia pectora numen,
Conceptoque hominem videor mihi ponere phebo.

(nota a margine di altra mano):

aderat Rev.mus P.
Angelus Spinula
Prep.us Gn.alis

Te canere, atque tuas, Praesul, non ultima gentis
Gloria Spinulae cogor depromere laudes,
Nec cohibere potest laedenda modestia Patris.
Tu, licet invitus, parcas, quem purpura cinxit
Nascentem, primae subeuntem limina vitae
Quem fortuna fovet magnis non regibus impar.
Sistere parva tuus circum cunabula Janus
Visus, cervices et flectere ad oscula utrasque,
Nec plures doluisse datas, sic magna potentis
Spes urbis fueras a primo creditus ortu.
Ut primum affulsit tenerae lux parvula menti,
Fumosas incepit avum tibi pandere ceras,
Maiorumque parens exemplo incendia cordi

(fol. 6v)

Addere, virtutis commitens semina menti.
Seu te castra iuvant, ut vinci nescius hostis
Excipias, fortique queas committere dextra.
Praelia, bellaces animas longo ordine cerne.
Marte ducum simulacra calent, et pulvere belli
Commixtus pallet diffusus vulnere sanguis.
Nostrae seu cupias patriae prodesse togatus,
Spinula et hic fueris: Princeps est ille, Senatus
Hic decor, hi procere, queis prudens Curia foret.
An te, Roma, vocat? Venient iam nota Quirino
Nomina. Quot cernis redimitos tempora vitis?
 Quot voluit rubro precingere Roma galero?
Omnia sed rides factus iam grandior aevo,
Et quae sors fausta largita est munera dextra
Abiecit virtus; gaudes in claustra receptus,
Cum ponis titulos, et grandia nomina gentis.
Ipsa tibi virtus verum tua pugnat, et istam
Quin fugias? Quas ipsa dedit nunc sumere fasces
Cogeris, et munus satis est contemnere sortis.
Sed tibi parvus honor, cum nostra est gloria tanti
Parere imperiis, et iussa capessere Patris.
Clarior expectat te gloria, namque latino,
Spero equidem, texta fulgebis murice veste,
Una assueta tuam vestire est purpura gentem.

Dixi».