Methodus studiorum
ad usum Congregationis de Somascha
per rei literariae Moderatores deputatos exhibita
atque anno 1741
iussu D. IOANNIS BAPTISTAE RIVA Praepositi Generalis
insinuata.

Nos D. Joannes Baptista Riva Praepositus Generalis Congregationis de Somascha
dilectis in Christo Filiis Rhetorices, Philosophiae ac Theologiae Professoribus
salutem in Domino.

Cum methodum de studiis literarum et scientiarum in nostri scholis instituendis stabiliendam (quod provide certe a Rev.mo P. D. Petro Paulo Gottardi Antecessore nostro in Definitorio Vicentiae habito iam decretum. nuper Mediolani a P.P. Definitorii plenissime comprobatum ac definitum fuit) nobis exibuerint totius rei literariae moderatores, muneris nostri pretium duximus eandem universis et singulis Congregationis nostrae Patribus, qui Clericis et Novitiis erudiendis praesunt, mittere. 'Quapropter sicuti in decretis paulo ante editis innuimus, publicae, utilitati et profectui apprime consulentes, oramus, obtestamurque Professores omnes ut demandatam studiorum rationem auspicato exequantur, in eam adducti spem, quod juventus nostra ex nova hac institutione uberiores percipiat et maturiores sapientiae fructus. Quoniam vero tres annos absumendos iri in theologicis tractatibus percurrendis, duosque in philosophicis sufficere dijudicamus; idcirco post actum Philosophiae cursum perutile, imo necessarium nobis videtur, annum intermedium impendi debere literis humanioribus resumendis; unde fiat quod studiosi adolescentes robustiori eloquentia facile eminebunt, ubi lux philosophiae accesserit.
Rogamus ideo Adm. RR‑ Patres Visitatores, ut iniuncti ministerii officio, praescriptam hanc methodum unice mandent attendi; neve ab ea recedant, Institutores nostros incitabunt, animabunt, urgebunt.
Superiorum denique curae et vigilantiae erit eorundem commodo et usui idoneos libros comparari, in quantum fieri potest, cum haec sit potissima Juventutis suppellex.

Methodus Studii humaniorum Uterarum recte instituendi

Adolescentes nostros, qui ex superiorum iussu humanioribus literis operam navant, ea latinae linguae saltem cognitione imbutos esse praesupponimus ut, sine lexicorum subsidio, faciliores scriptores intelligere, et rerum scriptarum sensa scite assequi

i

queant. Si qui tamen grammaticae praeceptis adhuc exerceri postulent, ea petantur a Vossio et Scippio, qui a Julio Caesare Scaligero et Francisco Sanctio desumptas, breves una et ad naturalem rationem et ad sempliciora principia accomodatas observationes et regulas tradidere. Porro ergo meminimus cum Joanne Clerico, primo hamaniorum literarum candidatos mediocri saltem Geographiae cognitione dirigendos, ut latinos scriptores legentes historiam rerum scriptarum perspicue advertant. Utantur ideo professores Compendio Geographico Philippi Cluverij cum notis Bunonis subque oculis tyronum exhibeant Tabulas ad usum Seminarii Patavini editas, ubi nomina antiqua regionum, nec non recentiores de L'Isle, ubi nova adscripta sunt.

Detur et iis levis Chronologiae notitia, quae docet, quo tempore res praecipuae scitu dignae evenerint, et viri celebres, qui literis floruerint, vixerint.
Utile ad hoc apprime erit primam saltem partem Rationarij temporum a Patavio editi pro manibus habere, Historiam antiquam Christophori Cellarij et Epitomen ab initio mundi usque ad Carolum Magnum Joannis Clerici. Addi etiam potest Tabulae Chronologicae, quales sunt Petaviana; praeterea haberi oportet Lexica Historica, et .Geographica, Historiam et Geographiam tradidere iunctim Hofmannus et Moreri. Separatim Geographiam Baudrandus et Martiniere. Invisatur denique Bibliotheca Fabritii, qui ordinate authores latinos collegit, eorumque operum iudicia et editiones attulit; eodemque tempore sedulo indicabuntur et adnotabuntur incrementa, decrementa2 ortus, diversique status feliciorque linguae latinae aetas.

Quoniam vero in omnibus scriptoribus, ait Clericus, innumerae sunt allusiones ad consuetudines ac opiniones eorum temporum, quibus scripsere, quae in numerato habendae sunt, ut ea, quae legimus, intelligamus, idcirco necesse duximus et nos ‑Commentaria de Consuetudinibus Veterum scrutari eaque diligenter pervolvere. Polybio, Dionysio Alicarnassaeo, Plutarco, aliisque plurima ad Romanos mores et opiniones pertinentia debemus; recentiores tamen ex omnibus collegerunt plenam earum descriptionem et indices, inter quos utilem operam navarunt rebus romanis Joannes Rosinus, Joseph Cantelius, G.H. Nieuport, Thuillius, Ubbo Emmius; graecis Poterius et Freitius, qui antiquatum homericarum Commentaria edidit; et Pitiscus graecis et romanis simul acuratissimo lexico; Cunaeus et Fleury inter alias haebraicis.

Interea horum Authorum commercio coertiores fient studiosi humaniorum literarum generalibus artium et vocabulorum ipsis pertinentium, notionibus, quales sunt belli, nauticae, magistratuum, nec non ritibus sacris et prophanis, sine quorum saltem levi notitia imposibile admodum est probe scriptores intelligere.

Addatur non levis cognitio, ut inquit Clericus ‑ cap. 1 Sy1var. Philologicar., earum philosophiae partium, quarum peritia acuitur jiudicium, et mores ad societatem civilem componuntur: Logicam. nimirum et Ethicam, quas tamen per extensum non percurrendas censemus.

2

Summarie docendae regulae principaliores ratiocinii, idaearum et methodi; et legantur et declarentur Officia Ciceronis, tractatus et de officio hominis et civis edito A Puffenderflo viro celeberrimo9 iis omissis quae non scripsisset si ortodoxus fuisset; necnon Theophrasti characteres cum adnotationibus. Si methodice Ethica exercendi censerentur adolescentes, lectionem Ethicae Purcotii prae aliis utique consuleremus.

Hisce iactis fundamentis erudiri poterunt communioribus rethorices et poetices praeceptis, quae desumantur a Gherardo Vossio et a Patre Lamy, neve lectionem Quintiliani, Scriptoris ad Herenniuni et Horatii praetereant institutores, e quorum libris, veluti e fontibus, centones recentioruni profluxerunt omnes, ut iis universae eloquentiae communia videantur elementa.

Lodovicus Vives ‑ in lib. 3 et 4 de tradendis disciplinis, Joannes Clericus ‑ in 1 tomo artis criticae. Vincentius Gravina ‑ in Orat. De Studiorum Instauratione, item in opuscolo de conversione doctrinarum, seriem praebent authoruni ex ordine in scholis legendorum, ex quibus pleraque horum, quae hactenus diximus et dicendoruni hausimus. Qua in re tamen cavere cogimur, ut tempore hisce studiis praefinito et sumptui consulamus; praeterea non sunt obruendi tirones multitudine librorum. Id autem, ut ordinatim fiat, et fructuose, ab iis incipiendum, qui facili stylo, sive facilitas ex argumento nimiruni ipso, sive elocutione oriatur. Ex quo colligimus non posse *initio scriptoreni ullum utilius legi Terentio, et Phedro, nec perfunctorie, sed summa adhibita cura9 ut probe puritas et elegantia sermonis advertatur. Continuo invisendas, et putamus, et persolvendas elegantias latinas a Laurentio Valla collectas. Antequam ad alios scriptores progrediamur, necesse est scire fabulas et historias. Hinc adolescentes exerceantur Justini historia, quinque prioribus libris Diodori Siculi, Julii Hygini fabulis, sed prae caeteris apprime Ovidii Methamorphoseon; unde usque ad Romanorum tempora, quid veri, quid ficti ferat antiquitas, agnoscant. Res Romanoruni scripsere Velleius, Lucius Florus, Titus Livius, quos praecipue attendendos legendosque consulimus, commendamus. Hisce addat lectio Ciceronis epistolarum ad Familiares cum notis Pauli Manutii quas optanduni esset ordine tempore dispositas iri, lecta prius Auctoris vita a Plutarco, sive ab alio recentiori scripta, quani lectione subsequuntur Salustius, Caius Nepos et Julii Caesaris Commentaria. Postea ad Orationes Ciceronis devenienduni erit, et faciliores inter alias legendae, quales sunt pro Marco Marcello, pro Archia poeta, pro lege Manilia, Catilinaria etc., quae, ut reliqua omnia, non celeri sed accurata lectione percurrendae, adeo ut quani pauca in iis remaneant loca legentibus obscura. Hos et singulos quos supra adnotavimus Authores non ita suademus legendos, quasi aut omnes aut soli necessarii, sed ut ostendamus cum melioribus criticis quis delectus legendorum et quare sic progrediendum.

Uti iisdeni criticis placuit, sriptoribus prosae orationis adnectatur et lectio poetarum, inter quos ad perpetuam exercitationeni styli prae manibus inter caetera latinorum opera Eneides, Eclogae et Georgica Virgilii et aequalis amici Vatis Odae Horatii, qui fere unus, authore Quintiliano, digna legi scripsit. In explicandis tam solutae quam

3

metro strictae orationis scriptoribus, sedulam adhibeant curam professores, ut recte ac scite interpretur, et declaretur, quae propria vocabulorum significatio, et ethimologia, quae analogica, quae simplex, quae figurata locutio, utque singolorum ingenium, et stylus degustetur. Denique assuescant tyrones in legendo Syntaxin cuiuscumque vocabuli advertere, et praecepta agnoscere, quae commissa cum exemplis, et assidua styli exercitatione firmius inolescent animis, quam recitata memoriter, inquit Vincentius Gravina.

Quoniam vero instituti potissimum nostri est non tam latinae, quam italicae linguae consulere, coniungenda ideo in scholis humaniorum literarum, tradendaque cum latina italica eloquentia, ut juventus nostra ex hac utriusque linguae exercitatione uberiores fructus percipiat; quibus si graecam addi superiorum deliberaretur consilio, metam pro certo in hoc studio currentes eloquentiae attingerent. Latine doctus nemo haberi potest, ait Clericus, qui in Graecis literis hospes est. Scatent enim prosae .Scriptores latini vocabulis et locutionibus graecis quamplurimis, et poetae Hellenismis, ut eorum interpretes passim ad graecam linguam confugere necesse habeant. Ergo servato ordine chronologiae italicae linguae primo studiosis indicabitur. Copiam Authorum suppeditabit, quamvis non ordine chronologico Justus Fontanini in sua Bibliotheca; Marius Crescimbeni et Lodovicus Muratori historiam Italiae poesis diserte et luculenter tradiderunt. Porro adolescentes nostri initia e Buonmatthei Grammatica et Cionacii, necnon observationibus Facciolati a Cinonio et Alumno accuratis Lexicographiis adiuti ad vim et proprietatem vocabulorum intelligendam accipient. Has exercitationes excipiet celebriorum authorum, qui .hucusque floruerunt, praecipue saeculo sextodecimo, lectio; ex quorum multitudine deligi poterunt Casa, Bembus, Caro, Passavanti, Castilionaeus. Augustinus Gobbi collegit selectiora Poetarum omnis aevi; Scipio Maffei tragicas elucubrationes. Ut autem sumptui pareamus, quantum fieri potest, neve multiplici, et varia lectione, quod apprime cavendum, memoria et iudicium adolescentum obruatur, perturbetur, decernimus singulis comparandam et continuo legendam La raccolta di prose e poesie ad uso delle regie scuole di Piemonte in duobus tomis divisa et edita a Hieronymo Tagliazucchi, celeberrimo viro, et politiorum literarum ocello, quae coeterorum instar erit, cum opera cuiusve generis celebriorum Authorum aurea ‑contineat.

Hinc Gramaticae legibus, proprietate, et vi vocabulorum initiati, eloquentiae praeceptis, et coetera Oratorum, Poetarum, aliorumque omnis generis Scriptorum frequentia, facile pervenient adolescentes nostri ad recte scribendi peritiam, quam certe adsequimur Authorum quos legimus, imitatione, et regularum applicatione. Quod apprime fiet, si exerceantur latina italice, italica latine vertere,, id quod factitarunt, et praeceperunt optimi tam veterum, quam recentiorum scriptorum quique. Hos scriptores ut probe tyrones imitentur, assuescant splendidiora loca, quae 'iis legentibus occurrent, advertere, declarare, consulere. Utile idcirco admodum erit diversos Authores, qui de eadem materia tractaverint, percurrere, et locutionis diversitatem, colores, atque formas, necnon sententiarum lumina observare, quidve

4

melius cogitatum, et comptius dictum sit, conferre, recognoscere. Ita adolescentum paulatim acuetur, formabiturque iudicium. Henricus Stephanus loca collegit praecipua quae Cicero decerpsit a graecis oratoribus. Julius Caesar Scaliger in poetica, et Cabosius in Horatii Commentariis quicquid Virgilius et Horatius a graecis poetis acceperunt. Lami in suis Parallefis cum de Demosthene et Cicerone verba faceret, studia, quibus ii vacarunt ut celebres eloquentia evaderent, aperuit, recognovit. Sturmius denique et Bartholomaeus Ricci in tractatu de imitatione collegerunt quam plurima celebriorum scriptorum loca, et inter se ea compararunt. Ludovicus itidem Castelvetrus in Commentariis operum Petrarcae et Casae etc. loca a graecis et latinis desumpta recognovit, adnotavit. Eadem collationes leguntur in adnotationibus Scipionis Gentili in Tassum. Interea cum adolescentes didicerint linguarum et eloquentiae cognitione idaeas, et notiones clare explicare, resque rite disponere, primo assuescant suo marte Epistolas producere, dein loca communia, dissertationes, declamatiunculas et similia. Sicque passim facilitate inveniendi et disponendi comparata ad Orationes, Historias, Poemata. aliaque cuiusve generis scripta concinnanda pervenient.

Coeterum rogamus, hortamurque institutores nostri, ut Quintilianum, Rollinum, Lami, qui de studio humaniorum literarum large, sciteque scripserunt, atque Joannis Josephi Orsi in artem recte cogitandi animadversiones diligenter perlegant, ut quem ipsi literarum saporem, et methodum eas docendi ex hisce authoribus hauserint, sensim adolescentibus degustandum exibeant.

Haec iudicia, haec methodus non ita a nobis exibentur, ut supersticiose eo ordine adhibito9 ea rerum et authorum lectione servata dirigantur rhetorices candidati. Prudentiae institutorum erit, si fortasse ingeniorum perspicuitas, et temporum .opportunitas id postulet, multa ex iis, quae soersim et ordinatim tractanda et explananda consulimus, simul et coniunctim tractare et explanare. Qua ratione poterunt latina et italica lingua una interpretari; chronologia temporum, et authorum, geographia recens et vetus, atque consuetudinum et opinionum ratio una itidem edisci.
Poeticae et oratoriae praecepta tradi, coniunctim et partes logicae, et moralis philosophiae ad formandum iudicium, et eloquentiam scitu necessariae, statutis diebus, et interposito horarum intervallo; pleraque dunique deliberari poterunt, quae ad maturiorem aetatem, et absolutis gravioribus studiis, commodius et utilius differrenturY resumentur.

Quamvis ad plenam humaniorum literarum institutionem et profectum librorum plerosque, quos in data methodo laudatos meminimus, idoneos apprime fore censeamus; perpaucos tamen, quos infra adnotabimus, rhetorices candidatis habendos suademus. Scilicet:
Compendium de Antiquitatibus Roman. G.H. Nieupoort. Joseph Cantelius de Republica Romana Il Catechismo Istorico di Claudio Fleuri.

5

Costumi degli Israeliti e de' Cristiani del medesimo. Respublica Graecorum Ubbonis Emmii Geographia vetus et nova Philippi Cluverii. .Rationarium temporum Dionysii Petavii. La Biblioteca italiana di Giusto Fontanini. Le Grammatiche di Claudio Lancellotto e di Benedetto Buonmattei. Dictionarium Ambrosii Calepini. L'ortografia di Giacomo Facciolati; o il Vocabolario ad uso delle scuole di Torino. Elegantiae latinae Laurentii Vallae. Partitiones oratoriae Geradi Vossii. Epistulae ad familiares, Officia, et Orationes Marci Tullii Ciceronis. Historia Justini et Titi Livii. Cornelius Nepos. Libri Metamorphoseon Publii Ovidii. Virgilii Maronis Opera; con la traduzione dell'Eneide d'Annibal Caro. Horatii Flacci Poemata. Poeti d'ogni secolo di Agostino Gobbi. Lettere d'Annibal Caro. Prose e poesie raccolte da Girolamo Tagliazucchi. Rimario di Girolamo Russelli.

Methodus Studii Philosophici

Brevem Philosophiae historiam, quae praefationis loco esse poterit adolescentibus contexent professores nostri; dehinc Logicam, postmodum Metaphisicam explanadas suscipient ex recentiorum quidem piacitis, sed ita tamen, ut in vulgaribus illis veterum disputationibus paululum immorari non dedignentur: quum enim iuvat scholarum phrases, distinctiones, ut aiunt, tricas etiam, si placet, et sophismata tenere, tum id praecavetur, ne in ea palestra exerciti nobis suarum doctrinarum exprobrent 'ignoranùarn.

In Phisicis latius expatiari liceat. Veterum sententiae expendantur; sisthemata recentiorum declarentur, nulli se devovendo, sed omnia excutiendo, et quidquid scitu dignum, observationes, experimenta, nova inventa, quaeque ad artium incrementa, et humanae societatis commodum faciunt, colligendo, exponendo, illustrando. Ab hyppothesibus cavendum potissimum arbitramur, neque alia methodo utendum, quam disputatoria, et ab ea, quae in scholis obtinet, non multum abhorrente.

Sub ipsum Philosophiae initium statis quibusdam diebus adolescentibus primi sex libri Elementorum Geometricorum ex Euclide explanabuntur, quibus addere licebit undecimum, et duodecimum solidorum, et Arithmeticam numeralem, non vero literalem, quam Algebram vocant, cum hominem fere ab omni alio studio vacuum postulet, et a Theologicarum rerum studio et amore abducat.

6

Methodus Studii TheologicL

Sacrae Doctrinae Religionis tyronibus ad tam sanctam, et augustam facultatem aditus aperiendus est Praefatione, quae ipsis explicet, quid sit Theologia, quotuplex, qui eius finis, quod eius obiectum. Tunc statim de principiis, quibus Theologia superextructa est., agendum, nimirum de Verbo Dei scripto et tradito, atque de mediis, quibus divinae ab humanis Traditionibus secemuntur, scilicet de universae Ecclesiae sensu, de Conciliorum generalium, et Romani Pontificis auctoritate, atque de unanimi Sanctorum Patrum consensu. Addenda postmodum erunt nonnulla de Rationis naturalis, linguarum, dialecticae, philosophorum auctoritatis, historiae, aliarumque scientiarum prophanarum, de rebus ad Religionem spectantibus, usu et abusu. Harum quidem rerum brevis esse poterit et compendiosa pertractatio; sed cum de Ecclesia agent professores, ibi aliquantulum eos immorari veliementer cupimus, hortamurque, ut verae Ecclesiae notas diligenter expendant, easque soli Ecclesiae Romanae convenire contra Novatores ostendant. Coeterum monendi erunt, consulendique Theologiae candidati, ut Melchiorem Canum de locis theologicis attente perlegant, sibique uberiorem illorum scientiam, verborumque simul elegantiam ex eius lectione comparent.

Jarn vero ipsa sacra Doctrina prae manibus sumenda erit, capiendumque exordium a tractatione de Deo., et divinis attributis, de scientia Dei, de voluntate, de praedestinatione Sanctorum, de visione, quaestionibus inutilibus resectis. Hos tractatus excipient Tractatus duo, unus de Trinitate, alter de Incamatione, in quo de gratia Christi mediatoris.
‑In tractatu de Trinitate sibi potissimum confirmandam Trium Divinarum Personarum distinctionem adversus Sabellianos; Filii et Spiritus Sancti divinitatem adversus Arianos, Socinianos, et Macedonianos, ex literis, institutisque sacris assument professores. Haeresurn istarum brevern suis locis historiam concinnabunt. Spiritus Sancti a Patre et Filio processionem adversus Graecos statuent, atque de tempore, quo addita fuit Symbulo particula Filiogue, inquirent. Quae vero a ratione naturali desumpta passim congerunt Scholastici ad explicandarn processionem Filii a Patre, processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio, memorabunt quidem, sed nulli eorum assertioni aquiescent, imo nullam satis probabili fundamento inniti, nec ad rem esse, 'ostendent.
In Tractatu de Incamatione catholicam doctrinam de Unione hypostatica duarum
naturarum in una sola Jesu Christi Persona adversus Nestorium, de duarum Jesu
Christi naturarum existentia reali absque confusione et commixtione adversus
Eutychem, de duobus Jesu Christi voluntatibus, et duobus operationibus adversus
Monothelitas explicandam, vindicandamque sibi praesertim proponent lectores nostri.
Agent postmodum de Satisfactione Jesu Christi, atque illam quaestionem, An dici
_possit unus de Trinitate ‑ passus, diriment ex Cardinali Norisio, qui solidam hac in re
disertationem scripsit; de cultu demum, qui debetur Christo, atque hic data occasione
de cultu Beatissimae Virginis, eiusque perpetua Virginitate, de usu, et cultu Crucis,
de intercessione et invocatione Sanctorum. de illorum sanctarumque immaginum et

7

reliquiarum cultu, ubi contra Helcidium, coeterosque novatores Deiparae Virginitas, ‑et contra Iconomacos, aliosque recentiores haereticos invocatio Sanctorum, eorumque cultus, sicuti et Immaginum et Reliquiarum propugnandus se se offeret.
Cum ventum fuerit ad Gratiam Christi Mediatoris, uberior sit earum rerum explanatio, quae spectant ad plenam Pelagianorum, Semipelagianorum, et novissime Jansenistarum haeresum sententiam, atque fides catholica contra eos certissimis argumentis asseratur. Quae vero in utramque partem in scholis agitantur, innuant professores, atque principaliora diversarum opinionum fundamenta in medium proferant; illudque demum sanioris consilii erit, si in re tam obscura, tamque incerta, atque in tantis studiis partium, tantaque contentione nulli se se devoveant opinioni.
'Harum rerum tractandarum methodus erit disputatoria, et ea fere, quae in scholis obtinet. Nihil interim eorum omittatur, quae ad ad historiam, et dogma pertinent.
Estium in sententias prae coeteris sequendum proponimus, et immortalem virum Dyonisium Petavium in suo incomparabili opere theologicorum dogmatum, atque Mabillonium in Annalibus benedectinis et Musaeo italico ubi clarissimus hic auctor habet sane multa, quae piurimum lucis, et eruditionis nonnullis iis quaestionibus afferent, quas in tractatu de Trinitate et Incamatione agitandas diximus.

Et hoc quidem matutini studii argumentum atque ordo.

Pomeridiani vero erit sacrorum canonum doctrina, quam sapienti sane consilio methodice tradendam Ven. Definitorii Patres decreverunt. Huic studio aditum aperiet praefatio, quae erit de origine et divisione Juris ecclesiastici. Universa illius pertractatio in tres partes distinguetur, quarum prima erit de Personis, altera de rebus, tertia de judiciis ecclesiasticis. Consulant professores Claudii Fleury Juris ecclesiastici institutiones, quas latinas reddidit et cum animadversionibus Justi Henningy Boehmeri edidit Joannes Daniel Gruber, unde partitio ista desumpta est. .Suppeditabit ille rerum pertractandarum materiem tum etiam praestantiores suggeret auctores, ex quibus uberior copia cum opus fuerit, erui possit. Potiora seligent et utiliora; atque in prima parte diligentius agent de Statu Religioso, in secunda vero accuratius ac fusius de Sacramentis in genere, et de iisdenì siiigiììa'(im. Interim monitos eos volumus ut perlegant etiam Institutiones Gasparri in Lycaeo romano Juris ecclesiastici professoris, eumque ducem habeant in iis emendandis quae minus castigate ac paulo liberius more Gallorum identidem scribit Fleury.
Sed et pomeridianis Institutionibus continebitur tractatus de Actibus humanis, ubi agetur de actu humano in genere, de voluntario, et involuntario, de voluntario libero, ‑de iis quae causant involuntarium, de circumstantiis actus humani, de moralitate actuum humanorum, de conscientia in genere eiusque divisione. Appendix addi poterit de peccatis, quae inquiret de peccatis in genere, de peccato mortali et veniali, de distinctione peccatorum, de peccatis internis et externis, de malitia et reatu peccati, de causis a peccato excusantibus, ac demum de Propositionibus quas decretis suis Romani Pontifices damnaverunt.

8