Bollandus Ioannes - Henschenius Godefridus, Acta Sanctorum Quotquot toto orbe coluntur, vel a Catholicis Scriptoribus celebrantur, Quæ ex Latinis & Græcis, aliarumque gentium antiquis monumentis collegerunt ac digesserunt, Seruata primigenia Scriptorum phrasi, & variis Observationibus illustrarunt Ioannes Bollandvs, Godefridvs Henschenivs, Societatis Iesu Theologi. Prodit nunc tribus Tomis Februarius, In quo MCCCX nominatorum Sanctorum & aliorum innumerabilium memoria vel res gestæ illustrantur. Tomvs II. Complectens dies X medios a VII ad XVII, Antwerp, Iacobus Meursius 1658, pp. 901:

[Page 150]

VIII FEBRVARII.
SANCTI QVI VI ID. FEBRVAR. COLVNTVR.
...
S. Stephanus, Fundator ordinis Grandimontensis in Gallia.
B. Esaias Bonerus, Ordinis Eremitarum S. Augustini, Casimiriæ ad Cracouiam in Polonia.
Venerabilis Hieronymus Æmilianus, Congregationis Somaschæ Fundator, in Italia.

[Page 217]  [Col. 0217F]

DE Ven. HIERONYMO ÆMILIANO CONGREGATIONIS SOMASCHÆ FVNDATORE

An. Chr. MDXXXVII

Commentarius præuius.
Venerabilis Hieronymus Aemilianus, Congregationis Somaschae Fundator, in Italia
[Col. 0217C] 

Avctore G. H. (Godefridus Henschenius ndr)

§ I Hieronymi Vita scripta. Memoria diei natalis. Reliquiæ a S. Carolo honoratæ.
[1] Somascha agri Bergomensis castrum, primaria Congregationis huius sedes, a qua & Ordo nomen sortitus, vbi Hieronymus mortuus est, describitur infra lib. 3 Vitæ cap. 2. [Vitam Hieronymi scripsit] Ipsius Hieronymi res gestæ vix altero ab eius ovitu anno euoluto litteris consignatæ sunt ab aliquo [Col. 0217F] e nobilioribus Venetis, qui cum præ ceteris coniunctißime Venetiis agere solitus fuit: eius tamen nomē silentio obuolutū est, [nobilis Venetus,] vti dicitur lib. 2 c. 5: & cui perfamiliari suo amico aperte significauit, non multo post vltimum Venetiis discessum, suam ex hac vita migrationem subsecuturam, vt legitur lib. 3 cap. 12. [(an etiam Angelus Marcus Gambarana?)] An dein Vitam eius conscripserit Angelus Marcus Gambarana, qui illi ab epistolis fuerat, & postea Ordinis a Sede Apostolica approbati primus Præpositus Generalis, subdubitatur infra lib. 3 cap. 8. Alter Vitæ Scriptor citatus lib. 3 cap. 10 Scipio Albanus, qui Sacræ Theologiæ laurea donatus, & Scalensis Ecclesiæ Mediolani Canonicus, nec non Sedis Apostolicæ Protonotarius, [dein Scipio Albanus]   [Page 218]  [Col. 0218A] Vitam Hieronymi, sub finem præcedentis seculi Mediolani excusam, breui sed graui commentario prosecutus traditur. Secutus est Andreas Stella, qui Supremum magistratum Congregationis Somaschæ magna cum laude ob singularem rerum agendarum prudentiam geßit. [tum Andreas Stella,] Hic in summo morbi periculo, post sumptum sacrum Viaticum, voto se obstrinxit, si pristina sibi redderetur sanitas, se Hieronymi Æmiliani Vitā scripturū: quod morbo releuatus præstitit, ac Vitā eius Italico sermone summa eloquentia ac pietate conscripsit: quæ pluribus narrantur lib. 4 cap. 4. Tot enim libris Vitam, quam damus, distinxit Augustinus Turtura, [postea Augustinus Turtura, quæ hic datur:] & ipse Præpositus Generalis Clericorum Regularium Congregationis Somaschæ & Doctrinæ Christianæ in Gallia. Hunc de Hieronymo Æmiliano cum diligentius tum copiosius scripsisse tradit Iosephus Silos lib. 7 Historiæ Clericorum Regularium Theatinorum. Est ea Vita Mediolani excusa anno MDCXX, cum pastorali exhortatione ad Patres & Fratres eiusdem Congregationis, ad Hieronymi Vitæ lectionem & imitationem, in qua asserit eius præclare gesta ab aliis quidem ante se litteris mandata, sed ad eo mutila & imperfecta, vt permulta eaque insignia posteritatem laterent, suaque fraudaretur laude Diuina bonitas & Hieronymi virtus, & magno carerent pietatis fructu qui eo duce spirituali militiæ in hac Congregatione nomina dedissent: animum igitur se adiecisse ad vniuersa, quæ de eo colligere potuerit, [Col. 0218B] certo ordine exscribenda &c. Reliquam exhortationem, cum de eius Vita nihil singulare habeat, [denique Constantinus Rossius Ep.] breuitatis caußa omittimus. Denique eiusdem Hieronymi Vitam Italico sermone Mediolani anno MDCXXX & MDCXLI vulgauit Constantinus Roßius ex Clerico Regulari eiusdem Congregationis Episcopus Vegiensis, siue Vegliensis, insulæ maris Adriatici iuxta littora Dalmatiæ sub Venetorum dominio. Hic ordinem fere secutus est Augustini Turturæ, paucis hinc inde additis, omißis, immutatis.
[2] Ioannes Baptista Guilhermius, Iuris vtriusque Doctor, & Feltrensis Ecclesiæ Canonicus, [Creditur Hieronymus obiisse 8 Februarij,] ac Vicarius Episcopi Bergomensis, mox ab obitu Hieronymi, epistolam scripsit, infra lib. 4 cap. 1 relatam, in qua testatur eum die septima mensis obiisse, Monet Turtura cum tertia fere noctis vigilia expirarit, melius VI Idus Februarij mortem annotandam videri. At Rossius omni quasi dubio remoto, scribit lib. 3 cap. 13, benedictam hanc animam in Domino requieuisse VIII Februarij post mediam noctem. Alij mensem obitus eius, Martium tam certo crediderunt, vt teste Turtura, Nonis Martij S. Thomæ Aquinati dicatis, [quo die eius memoria recolitur,] a plerisque pia Hieronymi memoria coleretur. Quod iam fit hoc VIII Februarij, quando Somaschæ aliisq; in locis, Patres imagine eius super altare ad hoc specialiter erectum exposita, solenne sacrum cantant de Sanctißima Trinitate. At VII Martij inscripsit [Col. 0218C] eumdem Catalogo generali Sanctorum Ferrarius his verbis: Somaschæ in territorio Bergomensi B. Hieronymi Æmiliani Somaschensium Clericorum Auctoris. [& 7 Martij a Ferrario] Idem de Sāctis Italiæ hoc elogium ex Vita per Andream Stellam scripta edidit cum hoc titulo. De B. Hieronymo Æmiliano Somaschensium Institutore. [cum hoc elogio.] Hieronymus Æmilianus, Patricius Venetus, variis pro Rep. Veneta muneribus egregie perfunctus, bello ex Cameracensi fœdere aduersus Venetos æstuante, ad fines ipsorum tutandos destinatur. Qui ab exercitu Maximiliani Cæsaris Castri noui obsessus, captus, & vinculis constrictus ope sanctissimæ Virginis Deiparæ eripitur, ac per medios hostes deductus Taruisium incolumis peruenit. Tanti autem haud immemor beneficij, patrimonio pauperibus distributo, vale dicens seculo, in pietatis officiis cœpit exerceri, non modo Venetiis, sed & in aliis Italiæ vrbibus, pueros parentibus destitutos in vnum collectos, in extructis eis ædibus alendos curauit. Quod & circa puellas præstitit. Multis autem peragratis vrbibus Somaschæ castro (quod inter Bergomum & Larium lacum occurrit) demum substitit: ibique multis ad eum confluentibus alumnis, Congregationis Somaschensis fundamenta iecit, multis fulgens miraculis. Nam cum fame multi in proximis regionibus ob [Col. 0218D] victus inopiam conficerentur, ipse, pane in gremio suo diuinitus aucto, non solum suos, sed etiā exteros quoque aduentantes pauit. Ita vero dæmonibus erat formidolosus, vt eos a multis obsessorum ad eum cateruatim aduenientium corporibus eiiceret. Spiritu quoque prophetico afflatus, multa, quæ ita euenere, prædixit. Denique obitus sui præscius annum LVI agens ætatis, VII Martij (imo VIII Februarij) cessit e vita anno reparationis nostræ MDXXXVII.
[3] Quem Ferrarius vtroque loco illi attribuit Beati titulum, eumdem, [Beatus appellatus,] post omnia circa cultum Sanctorum decreta Vrbani VIII paßim adscribit Constantinus Roßius Episcopus in Actis Italico sermone editis, quibus præfigit hunc titulum, Vita del B. Girolamo Miani Fondatore della Congregatione di Somascha. Vita B. Hieronymi Æmiliani Fundatoris Congregationis Somaschæ. Quorum Italorum animaduersis vestigiis, eumdem ab hoc opere non potuimus excludere: solum tamen Venerabilem appellamus, donec certius nobis constet ab Apostolica Sede Beati titulum non improbari. Bartholomæus Peregrinus in Vinea Bergomensi anno MDXXXIV edita, dum Hieronymus viueret, eum Sanctum, [& Sāctus, dum viueret:] Sanctum Dei & animam beatam appellat, vt docet Roßius lib. 4, cap. 1. quo etiam libro & capite infra de eodem Peregrino agitur, additurq; a Pio V Pontifice appellari virum [Col. 0218E] eximiæ pietatis insignem, Spiritu sancto, vt pie creditur, afflatum.
[4] S. Carolus Borromæus Archiepiscopus Mediolanensis, vt tradit Roßius lib. 3 cap. 13, [Reliquiæ a S. Carolo Borromæo ob suauissimum odore cognitæ,] anno MDLXVI Somascham profectus, ac vix portam templi ingressus, mox ob suauissimum odorem a se perceptum, raptus in sanctam admirationem, astantibus Bartholomæo Brocco Præposito Somascheno, & Doctori Antonio Vimercato Præposito Olginatensi dixit, in ea ecclesia quiescere corpus alicuius magni serui Dei. Et vbi diuinitus illuminatus cognouit aliquem odorem prodire ex Reliquiis P. Hieronymi, petiit a P. Brocco, sibi ostendi sepulchrum viri Dei, ad quod perductus, [& pie honoratæ,] ius sit inde leuari aliquot sacra ossa, quæ manu sua dignatus est sacri thuris honore, præseferens singularem deuotionem. Deinde vero cum ad innouandum templum, pars illa, in qua illud sepulchrum erat, deiicienda esset, Reliquiæ ad altare maius translatæ sunt, [ad maius altare delatæ,] ad quas istic visitandas auctoritate Sedis Apostolicæ deputati sunt D. Marius Antoninus diœcesis Mediolanensis Vicarius Generalis, dein Archiepiscopus Cæsariensis, D. Iulius Cæsar Vice-Comes, Primicerius Ecclesiæ Mediolanensis, [ab Apostolicis Visitatoribus lustratæ,] & D. Horatius Casatus Protonotarius Apostolicus & Canonicus. Hi tres Visitatores litteris Apostolicis constituti, exactam disquisitionem [Col. 0218F] fecerunt de miraculis Serui Dei, & non solum venerandum eius corpus, sed etiam præruptam in eremo latebram, in qua res diuinas solitus erat contemplari, ac corpus suum assumptis pœnis affligere, visitarunt: atque hoc de tota sua legatione ad sacram Congregationem dederunt responsum: Somascham profecti sumus, [dato hoc ad sacram Congregationem responso.] vbi pius ille vir vitæ integritate & piis operibus præfulsit, incolarumque magna pietate colitur. Inuisimus pias Reliquias, lustrauimus loca asperrima, ad quæ sæpe diuertebat, orationi & macerationi corporis impensius vt incumberet: oculis vidimus, quanta ibi reuerentia habeatur, frequentiā votiuarum tabellarū, quibus & nos ipsi maximam sensimus excitari erga seruum Dei deuotionem.

§ II Miracula recentiora ex Italico Rossij.
[5] Idem Roßius refert lib. 4 cap. 2, de miraculis Hieronymi variis in locis factos esse Processus, [Processus in Concilio Sacræ Rotæ:] diligenter allaborantibus Ioanne Calto Præposito Somascheno, & Ioanne Antonio Palmio Rectore collegij Clementini Romæ, eosque Processus a Congregatione Rituum traditos Consilio Sacræ Rotæ, incumbente in   [Page 219]  [Col. 0219A] hoc negotium magna cum diligentia Illustrissimo ac Reuerendissimo Victore Capello Episcopo Famaugustæ, constituto Congregationis Somaschæ Procuratore generali. Ac præter miracula infra lib. 4 cap. 2, 3, & 4 relata, sequentia tria adfert cap. 3, post Vitam a Turtura editam facta.
[6] Hieronymus Riua Zerbinus Mediolanensis, a quadraginta annis vsu auditus priuatus erat, vt neque audire conciones posset, nec sonitum campanarum, nec colloquia domesticorum, nisi proximi adstarent, ac voce admodum elata loquerentur. Hic euocatus ad examen de virtutibus ac miraculis Hieronymi instituendum, nocte præcedente priusquam Somascham veniret ad opem viri beati pro recuperatione auditus confugit. [Surdus ad sepulchrū ante imaginem eius orans, auditum recuperat:] Die sequenti, vbi Somascham appulit, ingressus templum S. Bartholomæi, ante omnia adiuit sepulchrum B. Hieronymi, atque in genua procumbēs ante eius imaginem, vouit, si auditum recuperaret, in annos singulos certa quȩdam pietatis opera. Oratione finita, aduocatus ad examen, subito se non amplius surdum esse aduertit: singulas interrogationes, quamuis voce moderata atque ordinaria pronuntiatas, optime audit, nullo etiam verbo repetito, quod ante cum quodam clamore per tres quatuorue vices sæpe faciendum [Col. 0219B] erat. Perfectam itaque sanitatem adeptus, rapit in magnam admirationem, quotquot eum ante nouerant, & potissimum qui huius itineris inde ab domo socij venerant, atque deinceps plura sanitatis adeptæ certa signa deprehenderunt, vti distinctius ex Processu constat.
[7] Hieronymus Nouellus ex antiquioribus Congregationis Patribus, vir præclare litteris excultus, Venetijs in Seminario Patriarchali, cum magno audientium fructu olim docuerat Rhetoricam & Philosophiam. Hic egregie pius erga Patrem Hieronymum, ob res varias easque illustres, quæ ipsi a primis Patribus, & præcipue a Primo Comite (huius res gestæ & obitus referuntur infra lib. 2 cap. 13) de eius sanctitate & miraculis dicta fuerant. [Hieronymus apparens moribundo, eū consolatur.] Quamobrem voluisset eodem cum Patre tempore vixisse, eumdemque ab omnibus esse cognitum & Sancti honore decoratum. Vicissim e cælo venerabilis Hieronymus Æmilianus aspexit pium animum Hieronymi Nouelli, eique in collegio Mediolanensi S. Petri, quod in Monte-forti appellatur, ægro ac morti vicino apparuit, mira luce circumfusus ac cælesti quadam maiestate adornatus; & sua visitatione ac benedictione hunc sibi deuotum clientem in eo articulo consolatus est. Adstabant moribundo Præpositus collegij, & Franciscus Leoni nouitiorum Magister, [Col. 0219C] qui ob certos motus eosque insolitos admirationis & reuerentiæ, & ob pium infirmi alloquium, quod aliquot diebus loqui nequiuerat, clare aduerterunt aliquam ei obiectam visionem, quam certo didicerunt per expressam & sæpius repetitam eius relationem, aliquot horis antequam moreretur: quod factum est XXV Octobris MDCXXIII.
[8] Catharina Petruccia Religiosa professa Ordinis Benedictini in antiquissimo monasterio S. Stephani Ameriæ in Vmbria, grauiter ægrotabat, afflicta morbo non solum incurabili, sed qui medicos, eam visentes, in stuporem rapiebat: quapropter censebant fieri non posse, vt illa vitam diutius protraheret. Præter alia incōmoda morbi, quibus pessime afficiebatur, cibum numquam sumebat, [Sanctimonialis variis morbis multos annos vexata,] quamuis in minima semper quantitate, magnoque nisu, quin decuplo plus pituitæ viscosioris, quam sit gluten aut albumen oui cū omni cibo euomeret, intensissimoque stomachi & capitis dolore sub ipsum vomitum comprimeretur: & dolor ille in partibus lienis continuo persistebat, frequenter & colicus erat, quem duabus vicibus per multos dies perpessa sat vehementē, ac sæpe adiuncta febri, ex catarrho proueniente. Hæc ægritudo, sicuti illam tribus aut quatuor annis prioribus afflixerat, ita [Col. 0219D] anno MDCXXVII sæuum in modum adeo excreuit, vt ordinem naturalem videretur immutasse ob quædam extraordinaria symptomata, quæ medici fatebantur a se adhuc neque visa neque lecta: & profecto ex sola eorum relatione audientium capilli erigerentur, quæ tamen, honestate exigente, conuenit silentio inuolui. Solum referam quod Ioānes Dominicus Flaschettus, [& morti vicina a medico iudicata,] qui artem medicam aliquot annis Ameriæ exercuit, aliquoties pronuntiauit; illam e naturali dispositione non posse vltra tres quatuorue dies viuere: eo quod subinde absque arteriæ pulsu vitam indicante a se reperiretur, atque etiam pateretur deliquium animi grauissimum ob summam debilitatem atque acerrimam vim morbi & quamuis idem medicus in suo ab vrbe discessu reliquisset viuam, edixit tamen, quoniam adhuc morbus exasperaretur, non diu victuram. Itaque misera illa Religiosa in tali statu absque vlla vitæ spe erat mortemque opperiebatur. Illucescente VIII Februarij anno MDCXXIX, [8 Februarij solemni memoria Hieronymi excitata, eum inuocat,] die anniuersario felicis obitus Venerabilis Patris Hieronymi, cum ea de caussa iuxta antiquam Congregationis consuetudinem, primo diluculo, ære campano signum daretur in templo S. Angeli huius Congregationis, quando ab alia Religiosa, nomine Lucretia Nouelli admonita est, vt ad intercessionem B. Hieronymi confugeret. Illa subito animo [Col. 0219E] commota, diuersos actus internos eliciens, patrocinium beati Serui Dei viua fide implorauit: nec frustra. Eodem quippe die dolores intermissi sunt, cibum sumpsit, sumptum retinuit, nec passa amplius vomitum: [& subito conualescit:] demum plenam adepta est sanitatem cum admiratione omnium sanctimonialium atque vniuersæ ciuitatis. Hæc Religiosa hactenus superest sana & hilaris, gratias Deo & B. Hieronymo referens, & vulgo vocatur Mortua ad vitam suscitata: a qua missum est ad sepulchrum Beati anathema argenteum cum succincta rei gestæ narratione.

§ III Congregatio Somaschensis post obitum Hieronymi a Sede Apostolica confirmata, lateque propagata.
[9] Avgustinus Barbosa lib. 1 Iuris Ecclesiastici vniuersi cap. 41 num. 160, & in Summa Apostolicarum Decisionum collect. 166, cum retulisset ex Vita infra danda, [Varia priuilegia huic Congregationi concedit Paulus III.] iacta huius Congregationis fundamenta, hæc addit: Huic familiæ adhuc non professæ Paulus III concessit facultatem, eligendi Superiorem, siue Ecclesiasticum, siue secularem, ex iis qui hospitalibus siue orphanotrophiis institutis inseruiunt, & statuendi decreta, prout locorum [Col. 0219F] opportunitas postulabit. Demum recitandi diuini officij eorumdem hospitalium Sacerdotibus facultatem dedit, & confessiones audiendi. Extat ea Constitutio tom. 1 Bullarij data Romæ anno MDXL, Nonis Iunij, Pontificatus eius anno VI: eiusq; infra mentio fit lib. 3 c. 8.
[10] Postmodum (verba sunt Barbosæ) Ioannes Petrus Caraffa, Cardinalis Theatinus, [huius auctoritate Cardin. Caraffa eam vnit Theatinis,] vniuit Theatinorum congregationem cum hac Somaschensi, vt piorum operum curam suscipiat, eaque omnia pietatis munia peragat, quæ Somaschensi in virtute sanctæ obedientiæ præcipitur, vt in suis litteris sub Dat. Romæ in propriis ædibus VIII Nouembris MDXLVI. Eas litteras exhibet Silos lib. 7 Historiæ Theatinorum, in quibus hæc verba leguntur: [datis ad hos litteris,] Quamobrem Sanctissimus in Christo Pater & D.N.D. Paulus Diuina prouidentia Papa Tertius, viuæ vocis oraculo nobis hoc negotium demandauit, & vt illud in nostram fidem reciperemus iniunxit: atque vt vos hortarer in Domino, & nihilominus nomine & auctoritate Sanctitatis suæ vobis in virtute sanctæ obedientiæ præcipiendo mandarem, vt eorumdem piorum operum curam pro Dei amore, & pro sanctæ Sedis reuerentia vos suscipere deberetis   [Page 220]  [Col. 0220A] &c. ac deinde: Auctoritate nobis tradita, in virtute sanctæ obedientiæ præcipiendo mandamus, vt supradictorum piorum operum & personarum in eis quomodolibet pro tempore seruientium, curam & administrationem suscipere debeatis &c. Hæc ibi: quibus a Barbosa summatim descriptis, succenset ei Silos, quod de hac Ordinum coniunctione, inquit, perinde loquatur ac si non ipsi Somasceni summis precibus cum nostris egerint, [an sincera fide a Barbosa indicatis?] vt reciperentur: quod Barbosa non negat, sed, vt lectori minus necessarium, omittit. Verum magis insultat Silos: Et quod, inquit, omnino non est in viro eruditissimo ferendum, Carafæ litteras laudat: quas si legisset, non peccasset profecto stylus; sciuissetque quis eius consilij auctor fuerit, quis postulauerit, & qua tandem prudētia ac mora religiosissimam alioquin familiam Nostrates cooptarint. Esset adhuc quod in Barbosa perstringamus: nam non vno quidem errore labitur, cum in nostram Sodalitatem incidit. Sed numquam is impune errauit, qui mentitus aperte est. Ita Barbosam arguit Silos, nimis acriter nec merito, quia satis ad institutum erant, quæ ille scripserat. [idem postea Papa Paulus IV, eam separat:] Sed pergit idem Barbosa: Ipse Caraffa ad summum Pontificatum assumptus, & Paulus IV dictus, Theatinorum Congregationem a Somaschensi separauit, & ad pristinum solum institutum coëgit, litteris datis die XXIII Nouembris anno MDLV, quas Silos penes [Col. 0220B] suos esse asserit lib. 8 vbi de hac diuisione agit.
[11] [eamdem in numerū Religionū adoptat Pius V.] At Clericorum Regularium Somaschæ Congregationem (verbis Barbosæ vtimur) Pius V in Religionum numerum cooptauit, & sub regula S. Augustini reposuit, facultatem emittendi tria vota solennia concessit, & nomen Congregationi imposuit, videlicet Clericorum Regularium S. Maioli Papiæ, seu Somaschæ. Donarat huic Congregationi S. Carolus Borromæus ecclesiam S. Maioli Papiensis, quæ monachorum Cluniacensis ordinis fuerat, certosq; annuos reditus aßignarat, obtenta ad id Apostolica auctoritate. Quæ omnia Pius V Papa in sua Constitutione data die VI Decembris MDLXVIII, Pontificatus anno III confirmat: extatq; ea 78 tomo 2 Bullarij, vti alia Sixti V, [priuilegia augent, Gregorius XIII, Sixtus V, & Paulus V.] num. 4, qua exemptiones & gratias eidem Congregationi a Gregorio XIII concessas statuit ratas esse, anno Pontificatus I, Christi MDLXXXV, Kalend. Maij. Vt autem ijdem Clerici Regulares de Somascha gauderent omnibus priuilegiis, ordinibus Mendicantium conceßis & concedendis, indulsit Paulus V Constitutione 37 tomo 3 Bullarij, data anno III sui Pontificatus, Christi MDCVII, die IX Nouemb.
[12] Erat tum altera Congregatio Clericorum secularium Doctrinæ Christianæ a Cæsare de Bus viro eximiæ pietatis primum in ciuitate Auenionensi instituta, cui præerat anno MDCXVI Antonius Vigerius, [hie eidem adiungit Congregationem Doctrinæ Christianæ in Gallia.] quando Paulus V eam vniuit Congregationi Clericorum Regularium de Somascha, ita vt in Gallia deinceps vocari deberent Patres Doctrinæ Christianæ Congregationis Somaschæ, seu S. Maioli Papiæ, victuri sub obedientia Præpositi Generalis de Somascha, & habituri [Col. 0220C] in regno Galliæ Prouincialem, ceterosq; suos superiores Gallos, non autem necessario in ditione Pontificia. Extat ea Constitutio in Appendice ad tomum 3 Bullarij num. 8. data XI Aprilis, anno Pontificatus eius XI, Christi MDCXVI.
[13] Agunt præter ante citatos de Hieronymo Æmiliano, eiusq; Congregatione Somascena Henricus Spondanus in Continuatione Annalium Ecclesiasticorum tomo 3 anno 1531 num. 18 & anno 1616 num. 7. Ascanius Tamburinus de iure Abbatum tomo 2 disputat. 24 quæst. 4 num. 86, [Memoria Hieronymi apud varios scriptores.] Lezana parte 2 Quæstionum Regularium cap. 4 num. 23, Paulus Morigia de Origine Religionum lib. 1 cap. 68, Siluester Maurolicus in Oceano Religionum lib. 5. Vbi priores aliquot Præpositos Generales enumerat. Quam damus Vitam, exornamus summario rerum ad marginem adscripto, & pauculis subiunctis notatiunculis. Diuisionem librorum & capitum ab auctore factam retinemus

VITA 
auctore Augustino Turtura 
Congregationis Præposito Gener.
Venerabilis Hieronymus Aemilianus, Congregationis Somaschae Fundator, in Italia
[Col. 0220D] 

Avctore Avgvstino Tvrtvra.

PROLOGVS.

Ad Illustrissimum ac Reuerendissimum Horativm S.R.E. Cardinalem Lancelottvm.
[1] Hieronymo Congregationis nostræ Auctori in lucem prodeunti, te Patronum adopto, Cardinalis Illustrissime: adoptionis nec vna, nec leuis suppetit caussa. Sed priuatum meum in te studium, aliaque vt omittam, hoc vnum Hieronymo enixe flagitanti negare non potui, qui clientelæ tuæ possessionem, iamdiu a nobis initam, sibi patrio iure vindicat; eumdemque gratiæ tuæ sinum contendit, [Col. 0220E] in quo instituta olim a se Congregatio conquiescit. Nec, opinor, caussa cadet: noui summam illam tuam Vrbi prorsus admirabilem in diiudicandis caussis peritiam & æquitatem: noui eximiam ac singularem benignitatem, qua nos nostraque omnia complecti soles. Quæ vna cum mihi etiam animos addiderit, vt te summum e primario eruditorum ordine Antistitem, ingeniorumque florem hac pia elucubratiuncula, Patribus meis pro exemplari euulgata, conuenirem, eadem etiam perficiet, vt grati animi, obseruantiæque nostræ obsidem, hoc qualecunque donarium solita humanitate admittas, idque mihi ipsi de tua prolixitate recipio, vt non tam laborem hunc meum noua clientela, quam Congregationem vniuersam antiqua, & foueas, & complectare.

LIBER PRIMVS

CAPVT I 
Patria, natales, ortus.
[2] Venetorum a Respublica quam singulari hominum [Col. 0220F] prudentia, sapientique legum moderatione fuerit initio domi forisque diuinitus constituta, [Floret Resp. Venetorum,] & tot seculorum diuturnitate diuino plane beneficio administrata, vel ex eo intelligere licet; quod vna, eademque Reipublicæ ratio moderata & concors, nullis seditionibus, nullo intestino diuexata malo; magno non virtutis, & prudentiæ solum, [vltra mille annos:] sed & cælestis præsidij diuinæque opis argumento, annos supra mille opibus, & imperio florentissima perdurauit: atque eo plane mirabilius, quod aduersis & calamitosis Italiæ b temporibus, paruis initiis, hoc est, profugis hominibus exorta, qui seruitutem auersantes, fortunis omnibus abiectis, e continenti sese in vndas æstusque coniecerunt, modo vnam secum libertatem extollerent; breui tamen ad eam imperij magnitudinem, quam modo non sine admiratione suspicimus, peruenit.
[3] Imperij sedes & caput est ipsa Venetiarum ciuitas, florentissimum totius Italiæ lumen, [eius caput Venetia,] & emporium longe opulentissimum: hæc inter illustriores Europæ ciuitates, ob egregiam situs naturæque speciem, & eximiam artis industriam, facile princeps. Adeo enim spectando theatro, & speciosa naturæ ostentatione vrbs vndique tota se prodit, vt neque locum ad opportunitatem omnem aptiorem, neque ad aspectum iucundiorem   [Page 221]  [Col. 0221A] facile queas inuenire; quando in eo situ effingendo, formandaque ciuitate, [vrbs illustris varietate aquæ,] natura ipsa, quasi cum arte suscepto certamine, ad loci dignitatem & venustatem augendam, vires contendisse videatur. Etenim magno qua naturæ, qua artis miraculo Nilos Euriposque introrsum admittit complures; quorum intercursantium anfractibus, vagisque mæandris interluitur, & iucundo prospectu discinditur vniuersa. Nili duo, perpetuo tractu Vrbem totam percurrunt, ab iis transuersa Euripi minores, & minores publica, & priuata ædificia, vicosque fere omnes sinuosis meatibus intersecant & distinguunt, & vago multiplicique flexu maiori euectionis, & subuectionis commodo in æstuaria, mareque ipsum remeant: late marginatis vtrimque, vel altera ex parte semitis, & ad terrestre iter astructis, vt pedibus, & cymba plerique vici simul adiri possint; lapidei pontes egregie facti supra mille recensentur; [mille pontibus, nauibus,] ad homines vero modica etiam mercede quacunque transmittendos, cymbæ tum certis traiectibus dispositæ, tum tota vrbe vagæ & dispersæ, frequentissimæ occurrunt. [ædificiis,] Publica ædificia, nec non priuata permulta operis elegantia, & inusitatæ molis magnificentia, communi admiratione maiora; [mercatura,] aduenarum & mercatorum eo commeantium numero longe maximo refertissima. Ciuitas trecentis habitatorum millibus [Col. 0221B] frequentari dicitur; vt, superante multitudine, etiam ipsa aqua constrata nauigiis incolatur. [frequentia ciuium.] Eiusmodi denique ciuitas est, vt ex illius aspectu, quasi Imperij facie, orisque dignitate, reliquam augustissimi corporis maiestarem facile coniicias.
[4] Inter cetera autem sapientissimæ ciuitatis decreta hoc vnum inptimis illis solemne est, [Ex antiqua eius nobilitate] vt Reipublicæ administrandæ certis familiis, ab Vrbis vsque initio, veteri nobilitate clarissimis potestatem faciant, præterea nemini. Eæ claræ, nobilesque habentur; reliqui (hoc illi ordini peculiare nomen est) ciues nuncupantur: quorum etsi peramplæ sunt fortunæ, genusque familiæ perhonestum; nullam tamen ciuitatis procurationem attingunt; nisi forte, aut apud Magistratus domi, aut apud Oratores ad Principes foris, [sunt Æmiliani, & Mauroceni,] officio quod est a secretis honestentur. E priscis autem, nobilioribusque familiis Æmiliana, & Maurocena maxime commendantur; e quibus paternum, maternumque genus traxit Hieronymus, [maiores Hieronymi:] cuius modo vitam scribere ordimur. Vtriusque familiæ decora non multis recensebo; cum nouerim nec humano, nec Diuino iudicio his rebus hominis dignitatem expendi. Apud sapientes enim non multum refert, quali genere ortus sis, sed quanta fide pietatem colas; neque quot gentilitia maiorum insignia [Col. 0221C] numeres, sed quorum vestigia prosequare; apud Deum vero nullum habet locum humani generis claritas; sed virtutis diuinæ præstantia. Verum nec eadem surda omnino aure præteribo; cum ad eximiam probitatis, & sanctitatis laudem permagni referre omnes existiment, hominem nobilem domi, militiæque illustrem maiorum gloria despecta, familiæ insignibus, titulis & honoribus abiectis, spiritali militiæ ac Euangelicæ paupertati sese addixisse.
[5] Vt autem a Romanis vsque Æmilianæ stirpis originem non accersam, a quibus ea gens cum pari nobilitate familiis Marcella, [Æmiliani a Romanis prognati,] Cornelia, Valeria, Quirina, Pisona, aliisque ad Venetos commigrauit (quarum postrema vitio multitudinis, nomine corrupto, Pisana dicitur, quod & Æmilianæ accidit, quæ Miana patrio vsu appellatur) illud inprimis constat Hieronymum paterna, & materna stirpe his maioribus natum, qui pari cum prisca nobilitate, pietate etiam, & religione in Deum commendentur. [clariores condito S. Thomæ tēplo anno 917,] Decimoseptimo enim supra nongentesimum salutis nostræ annum illustre Diui Thomæ Apostoli fanum Venetiis ab Æmilianis, priuatis sumptibus, extructum: vix altero interiecto anno, ea, quæ modo Sancti Angeli est, Diuo Mauro gentis patrono, a Maurocenis est ædificata.
[6] [Col. 0221D] Plures vero Æmilianorum sago, togaque illustres, vetusta monumenta referunt. Inter quos Io. Æmilianus, euersa Tenedo, Corcyra in Venetorum potestatem redacta, Nauplia dira obsidione soluta, militaris gloriæ laude maxime claruit; & Ioannes alter, qui in extremo illo Reipublicæ discrimine, ad Fossam Clodiam cum Ianuensibus, & Carrario Patauino Tyranno, [re militari,] res Venetas pene accisas, pari Venetorum Ducum in eo bello tum virtute, tum ardore strenue dimicando, tutauit, & prope labentem Rempub. sustinuit. Duo item Marci Diui Marci Procuratores insigni ciuilis prudentiæ gloria floruerunt; [obitis legationibus,] quorum alter apud Turcarum Imperatorem Reip. Interpres in ipsa grauissimarum rerum tractatione, alter difficili Reipub. tempore in Præfectura Cydoniensi obiuit. Petrum vero Æmilianum Pontificem Vicentinum, [& dignitate Episcopali.] & vitæ probitas sacro Antistite digna, & doctissima, quæ de sacris litteris ingenij monumenta reliquit, satis consequentis posteritatis memoriæ commendant; vt alios eiusdem notæ veræ nobilitatis fulgore conspicuos plurimos omittamus.
[7] Quod vero ad Maurocenæ parentis maiores attinet, longum, & extra rem esset eos referre, [E Maurocenis] quos aut ciuilis, aut sacra purpura, aut militaris disciplina insignes reddidit: [tres Duces Reip.] præter quos tres etiam Serenissimi Reipub. Principes, Dominicus, Marinus, & Michaël ex [Col. 0221E] eadem familia recensentur; quam tandem Thomasinæ lectissimæ fœminæ virtus ad supremum honoris culmen euexit; [& Regina Hūgariæ.] quæ anno ducentesimo octogesimo septimo supra millesimum, Stephano Pannoniæ Regi fortissimo sacro matrimonij vinculo copulata, & ex eo Regni successore Andreasio relicto, prima Regale decus in Maurocenam familiam inuexit.
[8] His ergo maioribus felicissimo satu editus, Angelum Æmilianum Senatorem amplissimum, & Eleonoram (Dionoram vulgo vocant) prudentissimam fȩminam parentes agnoscit Hieronymus noster. [Patre Angelo, matra Eleonora,] Dignus vtique truncus, vnde eximius hic effloresceret surculus, quem, editis iam Luca, Carolo, & Marco Antonio, postremo loco susceperunt, anno ab ortu salutari Saluatoris nostri, [nascitur Hieronymus anno 1481,] millesimo quadringētesimo octogesimo primo, cum sacris Romæ præesset anno iam decimo Sixtus Quartus, & Venetorum imperio Ioannes Mocenicus anno quinto. Qui vero natalis ei fuerit dies, nihil certi produnt auctores. Ad salutares aquas, & expiatrices lymphas eius parœciæ, qua paterni lares censebantur, delatus, & primigenia labe expurgatus, e vitali fonte, parentum iussu, Hieronymus dictus est, diuino plane nutu, ne nomen, quod futuram sanctitatem [Col. 0221F] redoleret, tanto natalium splendori deesse videretur. Adhuc infantem tanto impensius Domino commendarunt parentes, quanto maior in minores filios eorum amor, & indulgentia esse solet: neque incassum fusæ preces; nam sanctitatem augurali nomine indicatam factis aliquando æmulatus, multo sua, quam maiorum laude, factus illustrior, antiqua familiæ insignia nouis virtutum ornamentis reddidit illustriora.

[Annotata]

End Notea De Rep & vrbe Venetiarum pauca auctor delibat, quæ passim alij pluribus tractant, Gaspar Contarenus Patricius Venetus, Donatus Iannotius Florentinus, & ante illos Blōdus, Sabellicus, Petrus & Bernardus Iustiniani, aliiq;. 
End Noteb Quando, vt ferunt dicti Auctores, Attila in Italiam infudit exercitum, & Aquileiam obsidione captam solo æquauit anno 452. 

CAPVT II 
Ingenium, puerilis educatio, litterarum studia.
[9] Exactis infantiæ puerilis incunabulis, quæ prima latentis naturæ prodiere indicia, [indolem nactus optimam,] egregiam & præclaram ad omnem virtutem indolem declararunt. Inerat illi oris, & aspectus elegantia: festiuitas & lepos   [Page 222]  [Col. 0222A] in loquendo, non tamen omnino puerilis & mollis; sed nescio quid spirans auitæ dignitatis: elucebat iam tum ingenium illud acre atque docile, in quamcunque partem trahere velles; necnon animi celeres motus, sed ingenui; qui si ad virtutem ab optimo præceptore incitarentur, facerent in omni genere studiorum fructus vbertimos; denique in summis ornamentis fortunæ prima ingenuitatis ornamenta non desiderabantur. E prima luce reliquum diem facile coniectasses. Neque vero parentes tam excellentem in puero indolem cura & studio destitutam voluerunt: [a matre piis moribiis imbuitur:] sed matris religiosissimæ fæminæ diligentia tenellus adhuc animus Christiana religione, fidei nostræ mysteriis, & summis eiusdem capitibus est imbutus, atque ad omnem pietatem informatus; vt sacrificiis quotidie interesse, bis in die statas preces fundere, sacras ædes crebro inuisere, Sacerdotes, sacrasque imagines maxime venerari, iisdemque Sanctorum imagunculis delectari & capi, firmo vsu assueuerit. Non omnino sterili solo commissa tam egregia pietatis sata; quæ, licet densis vitiorum vepribus & dumis aliquando obducta, radicibus tamen hac prima ætate iactis, vberes tandem solidæ virtutis fructus attulere.
[10] [Col. 0222B] Cum primum per ætatem licuit, idoneis præceptoribus adhibitis, ingenij facilitate, & primo illo discendi ardore, [a studiis litterarum anno ætatis 15] eos breui in studiis progressus fecit; vt æqualibus suis docilitatis atque industriæ laude antecelleret. Ad decimum quintum annum fere in litteris fuit. Tum (vt est ea ætas æque laboris impatiens, ac libertatis appetens) nouis illorum temporum belli motibus a primo studiorum ardore tantisper auocatus, breui alio cogitationes & animi studia penitus conuertit, [ad arma conuertitur.] factoque cum musis repudio, armis & militia se oblectare cœpit, affinibus id indigne ferentibus, & matre quam maxime reclamante; sed mente ille in armis obfirmata, suos tandem peruicit monitores, pessima, vt tunc quidem videbatur, victoria, sed quæ tandem Diuina prouidentia victorem ipsum salubriter aliquando vinceret. Cum electis enim omnia proficiant in bonum, ita occulto Dei numine, cælestique instinctu accidisse minime dubitandum, vt, antequam spiritale contra spiritales nequitias bellum susciperet, hostium visibilium pugnis & victoriis exerceretur, indeque primo æternæ salutis existeret initium, vnde damnationis sempiternæ certissimum imminebat exitium. Sed quæ prima fuerint eius militiæ rudimenta, accuratius est dicendum, nam, qui de Hieronymi rebus gestis, ante me scripserunt, ab eo admodum adolescente literarum studia magna cum affinium matrisque [Col. 0222C] molestia, noui belli ardore reiecta consentiunt; qua tamen in expeditione prima ille induerit arma, haud distincte ab vllo accepimus. Quod enim de Castri noui præfectura, vbi diuinitus prima illius conuersionis sunt iacta semina, subiiciunt, non est eiusmodi, vt vel in hanc immaturam ætatem cadere, vel cum aliqua suorum matrisque molestia accidere potuerit: quippe trigesimum fere iam annum natus, satis ei muneri maturus, & aliquot annis ipsi matri superstes, eam præfecturam obiuit; quæ certa historiarum luce præeunte, in dubium vocari nullo modo possunt. Quibus igitur aliis primum motibus ad arma sit excitatus, tradendum est.

CAPVT III 
Quando primum ad arma transierit.
[11] Qvoniam vero in obscuris, ac difficilibus rebus, & vetustate pene obrutis, bene etiam dubitasse non postrema laus; liceat nobis in re perantiqua, & a scriptoribus parum dilucide explicata, quasi diuinando coniectare: ea tamen lege, vt maxime veritati affinis nostra videatur coniectura. Quod non erit, opinor, [Col. 0222D] difficile ostendere, cum hæc vna apud Venetos belli occasio, quam modo subtexam, in hanc Hieronymi ætatem inciderit, quæ illum a studiis auocatum facile ad arma traxit. Cuius grauissimi a belli initia paucis omnino repetenda sunt. [Occupato regno Neapolitano a Carolo VIII Rege Francorū,] Carolus Octauus Galliarum Rex, expeditione in Aragonios Neapolitanos Reges suscepta, ingenti cum exercitu in Italiam transmisit, nulloque ex Principibus nostris prohibente, paucis diebus Italia fere omni pacatissime emensa, nullo belli discrimine, nulla aduersæ fortunæ alea obiecta, Aragoniis Neapolitano regno pulsis, eius prouinciæ Imperium paucis mensibus occupauit. Cuius victoriæ fastu Rex iuuenis mirifice elatus, ipsaque natura, gloriæ studio, & vasta Imperij propagandi cupiditate vehementissime incensus, reliquam ferme Italiam animo sibi destinare videbatur; cum reliqui Principes non ignari, quam perniciosum vniuersæ Italiæ bellum intestinum atque domesticum, ab exteris illatum, & tanta victoria confirmatum, futurum esset; rebusque suis, tam facile Aragoniorum opibus excisis, ab insolente victore nemo non certam impendere cladem timeret; vt Carolo noua, & libertati Italiæ maxime perniciosa molienti, sese obiiciant, vniuersi decernunt; Gallorum [Col. 0222E] amicis æque, ac inimicis maxime verentibus, ne nimium auctæ victoris potentiæ, vniuersa tandem cederent. His enim vt ab inimico victore certa pernicies; ita illis ab amico non certa salus expectanda videbatur. Adeo hominum vesana dominandi libidine rarum, & insolens in summa victoria summæ moderationis exemplum.
[12] Igitur Veneti Italiæ dignitati studentes, cum eam periculo vacuam, & armorum terrore liberam cuperent, in communem fœderis societatem alios conuocarunt; initumque fœdus est anno MCCCCXCV, [& fœdere contra eū a variis inito anno 1495,] cum decem iam annos Ducariam dignitatem in Venetos exerceret Augustinus Barbadicus. Fœderis iuramento conuenere cum Venetis Summus Pontifex Alexander sextus, Maximilianus Cæsar, Hispaniarum Rex Ferdinandus, & ipse Ludouicus Sfortia Carolo belli auctor, & suasor, Regulique Estensis, & Gonzaga. Eo vero nomine fœdus euulgatum est, vt pace inter socios seruata, communibus armis bellorum incendia ab Italia arcerentur, eiusque libertas, & Summi Pontificis auctoritas, & maiestas seruaretur; socij, cuiusque ditionem tuerentur, & quo magis citra Caroli iniuriam hæc facta viderentur, nec ipsi negatus in fœdere locus si sociis amicus, hostili ferro ab eorum finibus abstinuisset. Verum ille accepto de fœdere nuncio, quid tandem consilij subesset probe intelligens, fœderatis [Col. 0222F] vehementer iratus, extremam illorum rebus perniciem illaturus, mox Neapolitano regno discessit. Quo nuntio cum rebus suis a Gallo excidium imminere haud dubie omnes intelligerent, vt tantum ac tam propinquum periculum, & tam commune ex fœderis lege mutuis propulsarent auxiliis, celerrime quisque iniunctum sibi militem describere maturat: idque Veneto Senatu, cuius amplissimum erat in Italia Imperium, [creditur militiæ adscriptus,] studiosissime curante, lectissima nobilium virorum manus, ad publicam rem tutandam, in fœderatorum castra confluxit, in quibus Hieronymum fuisse, si hac ille ætate (quod produnt auctores) in armis fuit, mihi persuasum est.
[13] Quod matri non accidere non molestissime potuit; nam paulo ante Angelo coniuge carissimo, satis integra ætate, in ipso magnorum honorum cursu, non immaturo magis, quam acerbo funere ex humanis prærepto, filium hunc natu minimum, [ægre ferente matre vidua.] patrem inter ceteros referentem, veluti vnicum præsentis orbitatis relictum solatium, in ea viduitate thori, ea ætate ab se longius abesse periniquo animo ferebat: tum vero libera illa militum viuendi licentia, nondum satis firmatos iuuenum mores labefactari, castitatem haud dubie quati, conceptos pietatis igniculos consopiri sciebat, excitatis   [Page 223]  [Col. 0223A] scilicet amatoriis, & turpioribus domi sub pudoris cineribus delitescentibus. Ad hæc varios casus & pericula, quæ militem adire necesse est, incertos, & aduersos plerumque belli euentus Hieronymo vehementer extimescebat; in quo vno eximium familiæ decus, & magnarum rerum laudem ingenti spe collocarat. Quare cum illam, & amor, & spes, & metus, & quæ maternos animos mirifice torquet, diuturnior absentia sollicitam haberet; nihil intentatum relinquere, amicos adhibere, interponere affines, nullum lapidem non mouere, quo filium a suscepta animi sententia deterreret: sed ille vel militaribus amicorum vocibus, vel insita illa animi magnitudine, alacritate naturæ ad ardua & eximia quæque extimulante, vel quod ad familiæ decus, & honores in Repub. sibi parandos, armorum studia literariis præstare existimaret; nullis vel precibus, vel difficultatibus expugnatus, iugo maternæ seruitutis excusso, iugum prauæ libertatis, ac militaris licentiæ subdita ceruice lætus excepit: adhuc ignarus summum esse seruitutis genus, iuuentutis licentiam. Quinto igitur & decimo ætatis anno, militari sacramento est addictus: qua etiam ætate S. Martinus prima militiæ stipendia fecisse dicitur.
[14] [Col. 0223B] Summa vero totius belli tandem hæc fuit. Gallo Venetos lacessente, [Victoribus Veneris militia finita,] annuentibus Melchiore Triuisano, & Luca Pisone Legatis, pugnatum est in agro Parmensi ad Tari fluminis ripam adeo felici marte; vt victore exercitu fugato, opulentissimaque tantæ victoriæ præda direpta, parum abfuerit, quin a Veneto Senatu Italia leges acciperet. Atque hæc quasi diuinantes in tanta rerum obscuritate: ne rem incertam pro certa prodere videamur. Sed reliqua, quæ clariora & magis distincta accepimus, prosequamur.

[Annotatum]

End Notea De hac irruptione Francorum in Italiam, & de regno Neapolitano agunt Guicciardinus, Gaguinus, Gillius, Ferronius, Cominæus, aliiq; & Spondanus in Annal. Eccles. ad annum 1494 & sequentes. 

CAPVT IV 
Deprauati adolescentiæ mores.
[15] In primis autem certum est ab ea ætate Hieronymum ita militari studio delectatum, vt nihil cum voluptate præter arma tractaret: quibus ille se totum ætatemque omnem propterea magno laudis ardore [Col. 0223C] deuouerat, [Cum bellico ardore] quod maxima interdum terra marique bella Reipub. imminere cum didicisset, permagni ad nominis immortalitatem, & ad æternum familiæ decus referre intelligebat, si vel externis bellis Rempub. vexatam propugnare, vel Imperij fines armis longius proferre sibi contigisset. Sed nobilem illam, & matri postea non adeo ingratam armorum tractationem infecti militiæ mores, quibus illud hominum genus fœdari solet, comitabantur. Nam secutus castra contraxerat inde solita vitia & labes: militares vero & feroces adeo spiritus hauserat, vt identidem audax animus, & efferum illud ingenium sese proderent; [deditus vitiis iræ,] quippe leuissimis etiam de rebus vehementer excandescens ita animi furore abripiebatur, vt iam pene ferri non posset. Quod impotentis iræ vitium ita paulatim in naturam abiit, vt operosius postea ab vno iræ motu, quam ceteris vitiis animo expurgando laborarit; iracundia vero sedata, nihil illo mitius, nihil humanius. Antiquior illi militiæ gloria, quam aut litterarum, aut etiam Christianæ pietatis laus erat. In serendis amicitiis, aut in conciliatis, & firmatis mutuis deinde beneuolentiæ officiis excolendis studiosissimus. Ex quo factum, vt æqualibus esset vnice carus, eiusque consuetudine & amicitia delectarentur vniuersi; quibus tamen ille, & deprauato naturæ sensu impellente, & iuuenilis ætatis impetu concitante, [& luxuriæ:] non tam in amicitia socium, quam [Col. 0223D] in patrando scelere ducem diligentissimum se præbebat; siquidem amatoriæ vesaniæ, & voluptatum illecebris delinitus, naturæque blandimentis sopitus, cupiditatibus omnibus facile obtemperabat; in quibus ætatis florem, cum magno damno, tum pernicioso sodalibus ad imitandum exemplo, misere consumpsit.
[16] Sensit tum eius mater prudentissima fæmina se haud dubiam coniectricem de illius moribus, [frustra a matre admonitus,] & vatem extitisse, cum primum militaribus eius studiis refragari cœpit. Hæc Hieronymum sæpe ad se vocatum maternis adhortationibus, saluberrimis consiliis, & precibus ad saniora reuocare consilia, grauiter obiurgare, reprehendere, impietatem & audaciam iuuenilem detestari, vt dignum suis natalibus induat ingenium, obtestari. Sed incassum fusæ vel cum lacrymis preces. His seueriores accedebant fratrum obiurgationes quibus sæpissime ab illis tentatum, [& a fratribus obiurgatus:] si forte eius animum tam obfirmatum, & tam durum in scelere aliqua ratione mollire possent. Verum ille frænum momorderat, qui obiurgationibus, non quasi iniecto fræno coërceri, sed veluti acutis stimulis ad peiora impelli videbatur, quam esse improborum naturam Spiritus sancti voce commonemur. Sed ita cælesti nutu permissum quo Diuinæ gratiæ vis roburque splendidius eluceret; quæ inueteratas [Col. 0223E] in scelere voluntates, & diu obfirmatos in malum mores repente commutat, eque impense improbis egregie sanctos efficit. Ceterum, etsi ea militari licentia, laxatis vitiorum omnium habenis, in extremam prorsus animi perniciem, nullo penitus prohibente, ruere videretur; quandoque tamen fluxos ætatis mores, [emēdatur timore repulsæ in dignitatum ambitu:] & periculosam iuuentutis libertatem humana quædam iura mirifice moderabantur. Cum enim magistratus in Repub. non tam nobilitati, quam virtuti, & morum integritati deferri intelligeret, maxime verebatur, ne suis flagitiis apud Senatores læsa de moribus opinio impediret, quo minus propositas nobilibus viris dignitates assequeretur. Itaque ardens illa honorum sitis, & ad magnos in Repub. progressus flagrantissima cupiditas, quæ eius animum vehementer accenderat, nonnunquam, a sceleribus auocatum, ad frugem, & libero homine dignam viuendi consuetudinem reuocabat. Adeo misera, vel cæca hominum ingenia potiora Diuinis humana iura ducunt; & facilius terrenæ ambitionis gloria, quam Christianæ pietatis disciplina reguntur.

CAPVT V 
Iterum difficillimo Reipub. tempore ad arma reuocatur.
[Col. 0223F]
[17] Paucis omnino annis ab ea tempestate sedata turbulentior alia procella exorta est, & nescio quo infelici aduersoque Reipublicæ astro, nouo rursus belli turbine Venetorum res inuoluuntur. Rem multorum celebratam a litteris placet hic, nec longa, nec a decursu narrationis aliena egressione, ab ipso principio repetere. Maximilianus Cæsar, nobilibus aliquot oppidis Germanicæ ditionis ad Carnorum iuga, [Fœdere a Cæsare,] Liuiani Venetorum Ducis opera spoliatus, nec dissimili exitu ad Tridentinas fauces bello vexatus, Venetis vehementer infensus, eorum Imperio excidium animo concipere, reque ipsa moliri cœpit. Verum non temere putauit, tantum bellum aduersus Rempub. copiis atque opibus terra marique insuperabilem, comparandum: nisi communi omnium Europæ Principum consensu & viribus, arma in Venetos expedirentur; quos ille vniuersos certa coniectura facillime sibi assensuros non dubitabat; fuitque votis euentus. Qui enim tum sacris præerat Iulius secundus, infenso in Venetos animo, [Pontifico,] prouinciam minime detrectauit, quod primariæ Vrbes Ariminum, Fauentia, & Rauenna Pontificiæ ditioni   [Page 224]  [Col. 0224A] ereptæ, & sæpius repetitæ, minime redderentur. Ludouicus Gallorum Rex Cremonam, & Brixiam, aliasque vrbes Mediolanensi Imperio detractas vehementer dolebat. Hispaniarum Rex Ferdinandus minus tutam & integram Neapolitani Regni possessionem putabat; cum maritimæ Apulorum vrbes Tranium, Monopolis, [Regibus Franciæ, & Hispaniæ,] Brundusium, Hydruntus, Barleta, Sipontum non ita pridem ad Aragoniis oppignoratæ Venetorum præsidio & imperio tenerentur. Ferrariensis vero Dux Rhodigio, Mantuanus Asulo in Cenomanis, & Pischeriæ inhiabant; [aliisq; Principibus,] nec vllus fere Principum erat, qui non aliquam Veneti Imperij partem ad suam pertinere ditionem, quoquo tandem iure, non assereret. Quare vniuersi euocantur, tamquam ad solenne sacri belli edictum, totius Europæ Principes; eisque indictus apud Cameracum b Morinorum in Belgis conuentus; vbi ad diem statutam illorum Oratores frequentes adfuere. Totius deliberationis summa fuit, vt omnes vno belli fœdere sociati, communibus copiis & viribus bellum in Venetos susciperent; &, quod magni fuit, tanta religione, silentij sacramentum ab omnibus obseruatum, vt eius belli calamitas, prius quam suspicio, [inito an. 1508,] ad Venetos peruenerit. Annus octauus supra millesimum, & quingentesimum a die Christo [Col. 0224B] natali numerabatur, cum belli consilia clanculum agitari, & tantum incendium excitari cœptum est; cuius deinde flamma anno quingētesimo nono, quarto Idus Decembris erupit. [Veneti oppugnātur an. 1509:] Tanto autem formidolosius bellum exortum est; quanto fuerunt principia occultiora.
[18] Non est credibile, quanto animi ardore, quam acerbis odiis, quanta credulitate sit vtrimque pugnatum. Senatus de tam graui Principum omnium expeditione accepto nūcio, in summa rerum perturbatione & discrimine, [fortiter resistunt,] neque metu superatus, neque dolore victus, veterem constantiam retinuit; fortique ac præsenti animo ius suum bello persequi, & laboranti Reipub. trepidisque rebus subuenire aggreditur; terra marique quanta celeritate fieri potuit, militem conscribere, copias expedire, imperij fines munire. Cum vero ab omnibus acriter impeterentur, tum maxime ab vno Cæsare extrema calamitas imminere videbatur; qui capitali odio in Venetos incensus, non discessurus ab armis videbatur, priusquam Venetorum Imperium dedisset excidio; tantam quippe bellatorum manum contraxerat, vt militum copia reliquos omnes fœderatos solus pene superaret, centum enim armatorum millia sub signis habuisse fertur: quo exercitu in eam Fori-Iulij partem primo impetu inuaserat, quam partem [Col. 0224C] tutari maxime Reipub. intererat. Itaque missis in eam rem Ducibus cum exercitu, [commissa Hieronymo defensione Castri-Noui,] Hieronymus Castro-Nouo cum tribus militum centuriis Prætor decernitur. Arcis Præfectus erat Andreas Rimundius. Eo profectus impigre omnia præstitit Hieronymus, quæ Ducem optimum decent: locum omnem diligenter perlustrare, minus tutas partes confirmare, repurgatam fossam, ruderibusque euectis altius deprimere, tormenta muralia pro mœnibus apte disponere, suas præsidiis stationes assignare, nihil omittere, quo inimico aduentanti sese opponeret, quem iam iam imminere, locis superioribus deuictis, audiebat: nec longa expectatione fatigatus est; siquidem hoc tanti robur exercitus, Bassiano & Acelo in Euganeis direptis, aliisque locis incendiis, cædibus, & populatione vastatis, tandem agrum Taruisinum insedit, & peruigilio S. Augustini sexto Calen. Septembris quingintesimo vndecimo anno, ad Castrum-Nouum tanta belli moles deflexit. Locus est ad ripam Plauis fluminis in regione, [siti ad Flauem fl.] cui nomen est Querium, in Alpibus supra Taruisinos fines, leni iugo editus, artis, & naturæ præsidio valde munitus; quem locum Cæsariani, quod suis conatibus valde officere viderent, omnino aggrediendum, & expugnandum sibi esse statuerunt.

[Annotata]
[Col. 0224D] 
End Notea De hoc fœdere & bello agunt passim illius temporis scriptores Veneti & Spondanus ad annum 1508 & sequentes. 
End Noteb Cameracum, in finibus Neruiorum situm, procul a Morinis distat, Atrebatibus interpositis. 

CAPVT VI 
Castrum-Nouum acri oppugnatione Cæsariani inuadunt.
[19] Dvctabat Cæsaris copias Palissia magni nominis Dux. Is, copiis eductis, sese in conspectum Castri dat, [Cæsares Castrum-Nouum oppugnāt,] tantamque multitudinem oppidanis loco idoneo conspiciendam ostentat, ratus forte obsessos viso hostium numero trepidos, metuque perculsos, deditionem facturos. Et nisi per Hieronymum stetisset, respondebat votis euentus. Adsunt celeres Legati Hieronymum ad monentes, vt Castro excedat, extrema minantes, si deditio, aut recusetur, aut differatur. Breue responsum ad ea fuit Hieronymi: deuotum caput habere libertati patriæ; atque adeo sibi statutum vita potius quam loco cedere; experiretur, vbi vellet Imperator, [Col. 0224E] Venetam fortitudinem, pectus telis quantumlibet petens, abeuntis terga non visurus. Irarum & diræ feritatis incitamentum Palissiæ ea responsio fuit, qui rem armis bellicisque machinis extemplo agere statuit, murosque oppidi tormentis æneis diuerberare cœpit. Quæ in mȩnia primum tum saxea, tum ferrea machinis bellicis impellebantur missilia, parum nocere; si quæ vero intra mœnia accidebant, deiectis ædificiis, magnam stragem edebant. Sed longa tandem eiaculatione, & continuata plures dies murorum verberatione, [tormentis quatiunt:] e maioribus tormentis ingentis magnitudinis explosæ ferreæ pilæ, omni regione horribili sonitu latissime personante, ita oppidi mœnia quassarunt; vt, solutis iuncturis pluribus in locis, maxima muri pars corruerit, hostique irruenti aditus patefecerit.
[20] Quare, tormentorum oppugnatione intermissa, diripiendi oppidi signum milites expectabant. Veneti tam horrenda murorum vastatione animo consternati, [obsessi, Præfecto arcis ad hostes trāsfugiente, cōsternati,] salutem desperare cœperant. Andreas Rimundius arcis Præfectus, cum oppugnationem amplius sustinere se posse plane diffideret, idque palam dictitaret, tandem pleno sceleris atque perfidiæ consilio, nocte intempesta ex arce, & e Castro clam dilapsus, fuga fœdissima sibi consuluit. Ea res propterea grauissime [Col. 0224F] offendit Hieronymum, quod militum animos timore debilitauit, ac fregit, & oppidanosin eam rerum desperationem coniecit; vt de ditione palam agerent, [ab Hieronymo animantur,] nihilque propius erat, quam vt ad colloquium hostes vocarentur. Ea re intellecta, Hieronymus vehementissime vniuersos pro concione obiurgauit; quo tandem vesaniæ deuenerint, vt leuissimi transfugæ, & hominis perfidiæ scelere contaminati exemplo mouerentur: probe intelligerent, non modo quidquam turpius ea deditione illis accidere posse, quæ insigni dedecoris infamia notatos deformabit; sed etiam, quod perfidi hominis facto permoti, ad ista consilia deflexerint, non leuem turpitudinis notam contraxisse; proinde non desponderent animos, tam nefaria consilia abiicerent, dignum Veneto nomine induerent ingenium; sibi quidem esse, & gloriæ famam, & patriæ defensionem, quauis omnino vita potiorem, sequerentur ergo optimi ciues, & fortissimi milites amantissimum Patrem & Ducem.
[21] Hæc aliaque permulta militari plane vultu, atque incredibili animi ardore locutus, ita vniuersos confirmauit; [militem inuadentē sæpius repellunt;] vt, deposito metu, nihil præter pugnam exoptarent, in qua ad extremum vsque spiritum oppidum se defensuros pollicebantur. Et dictis respondere facta. Nam diripendi oppidi dato signo, per muri ruinas facto impetu, intra mœnia non vno in loco per   [Page 225]  [Col. 0225A] vim conantur irrumpere Germani. Sed, Hieronymo Duce fortiter ex aduerso Venetis pugnantibus, primi Germanorum impetus magna suorum clade sunt reiecti. Tum Hieronymus diurnis, nocturnisque operibus qua murum instaurare, [mœnia restaurant:] qua apertis locis nouas munitiones obiicere, per milites & oppidanos terram comportare, aggerem construere, quaqua tandem ratione posset, aditum obstruere. Nec irritus omnino labor: qui enim locus antea hostibus is videbatur, vt leui tormentorum displosione, & vno aut altero militum impetu facile obtineri posset; Hieronymi virtute factum est, vt pene insuperabilis appareret, vel non nisi maxima hostium clade posset expugnari. Iam enim tertio oppidum aggressi, magna semper suorum cæde & ignominia, aditu erant prohibiti.
[22] Suppudebat iam Palissiam tam exiguo hostium numero se tamdiu distineri, quando maiores admouere copias, & delectum tanti exercitus florem in paucos expedire statuit. [acri assultu,] Itaque dato pugnæ signo, acrior, quam vnquam antea oppugnatio instituitur: lectissimos milites, & totius exercitus robora primo immittit, qui aditum in Castrum strenue pertentent. Hos auxiliares copias, quæ fessis subsidio sint, subsequi mandat: vt nulla nostris, vel murum reficiendi, vel a prælio [Col. 0225B] cessandi data quiete, certior esset victoriæ spes, cum integri semper fessos adorirentur. [licet exemplo Hieronymi præeuntis excitati,] Æmilianus etsi tantam belli molem in se vnum, & admodum paucos milites, eosque laboribus fractos incumbere, & multis partibus vno tempore cum frequenti & integro hoste dimicandum animaduerteret; tamen, quod vix credibile videatur, animo stetit, ac viribus; milites egregie cohortatus, perite disposuit. In prima acie ille constitit, periculosiorem sibi stationem prouinciamque deposcit: exemplo & virtute Ducis reliqui ita animo confirmati sunt, vt exercitus impetum excipere, diuque acerrime pugnando sustinere, & oppido arcere non dubitarint. Sed longam, & semper ardentiorem oppugnationem diutius ferre non potuerunt ij, quos, præter certaminis labores & vulnera diuturnæ pariter & nocturnæ vigiliæ conficiebant: quippe propter paucitatem assiduis pene stationibus dispositi circa mœnia, dies noctesque in armis traducere cogebantur. Quæ damna hostis in magna militum copia facile sarciebat; cum deserta stationum loca alij subinde aliique replerent. Nouis itaque semper, ac viribus integris sibi per vices succedentibus Germanis, [superātur,] tandem paucorum virtus multitudini cessit. Adeo enim multis locis perfosso dirutoque pariete, cum Veneti, quos præter ceteras, vt dixi, belli difficultates, ipsa semper magis paucitas [Col. 0225C] fatigabat, admodum infrequentes, & ij perpetuo labore & vulneribus confecti apparerent, liberoque introitu irruerent alij post alios Germani, [vi capto oppido:] vis ac numerus sustineri vltra non potuit; Itaque totis connixi viribus, & multis partibus simul irruptione facta, Castro tandem, sed haud incruenta victoria, sunt potiti.

CAPVT VII 
Castro-Nouo direpto, Hieronymus carceri addicitur.
[23] In tam difficili, & cruenta oppugnatione eximia certe, & singularis tum militum, tum oppidanorum virtus enituit; licet pene omnes tandem, aut tormentorum fœda laceratione discerpti misere interierint, [plurimi intereunt,] aut hostium copiis circumuenti, fortiter pugnando, extremo vitæ periculo multitudini cesserint. E Bellonensibus, qui eo subsidij caussa conuolarant, duo minores duces Michaë Paganus, & Victora Cruce magna fortitudinis laude cæsi leguntur. De Rimundi fuga nihil amplius compertum est. Sed Hieronymi virtus militaris, & prudentia in primis admiranda. Is [Col. 0225D] enim & ante prima signa fortiter dimicando, & idoneis locis disponendo milite, &, vbi res postularet, celeriter muniendo, omnia tandem militaria munera impigre obeundo, fortissimi simul bellatoris & Ducis præstantissimi laudem, etiam inimicorum testimonio, est consecutus. Verum nec longo quidem interuallo victorum virtus in ea oppugnatione Germanorum immanitatem in oppidi direptione exæquauit. Primum enim oppidum ingressi, [aut a victoribus trucidantur:] vix credibile est, qualia inauditæ sæuitiæ, & barbaræ crudelitatis spectacula exhibuerint, seu militum virtute in resistendo, seu tanta suorum clade in rabiem acti: nam obtruncatis passim militibus & oppidanis, promiscua cæde in armatos æque atque inermes, nullo sexus vel ætatis discrimine, debacchati sunt: in trucidata quoque oppidanorum, & militum corpora sæuitum. Itaque breui fœdissima & confusa omnium ordinum & ætatum strage, adeo locum deformarunt, vt humano sanguine satiari haud posse viderentur.
[24] Ceterum in tam horribili rerum omnium clade, in tanto sauciorum numero, illud miraculo par, vnū Hieronymum, [Hieronymus captus,] qui inter primos ordines prælium ciebat acerrime, cuius vniuersi fere iugulum petebant, tanta hostium cæde in oculis omnium edita, viuum [Col. 0225E] &, nullo accepto vulnere, in hostium manus deuenisse. Eo capto, fuit pugnæ finis: partam tanto sudore, ac sanguine victoriam inter se gratulantur Germani. Nota virtus Æmiliani, probataque magno cum eorum damno militaris fortitudo prædam reddit illustriorē; quem Palissiæ tanquam insigne partæ victoriæ trophæum sistunt. [tetro carceri includitur:] Is Hieronymum in tetrum ac tenebricosum carcerem in imo turris fundo anguste ad modum effossum detrudi, & debitis suppliciis audacissimi hominis scelus vlcisci iubet (sic enim appellabat) quod deditioni minime annuisset, quod pari fortitudine, atque fide, locum esset ad extremum vsque egregie tutatus. Hic pane, & frigida tantum alebatur: ferrea vincula manus & pedes constringebant: [inedia & vinculis torquetur:] collum ambiebat in mancipij morem circulus ferreus, e quo duorum triumue anulorum catenula cum pila marmorea pendebat; globus tormētarius is erat haud exiguæ magnitudinis additus, siue vt nocte quiescentem vexaret, vel fatigaret interdiu vigilantem; aut, si fugam intentasset, crebro ictu globi tergum, vel pectus diuerberantis fugienti cursus retardaretur; & ne qua tandem membra quiete fruerentur, ad grauem carceris fœtorē, loci angustiam & tenebras, varij accedebant corporis cruciatus: quippe Ducis edicto acerbis quotidie suppliciis exquisite torquebatur.
[25] [Col. 0225F] Multos iam dies carceris acerbitatem, & Germanorum sæuitiam eo loco perpessus nihil præterea, [in mortis periculo] quam, vt extrema de suo capite statuerentur, Hieronymus expectabat. Sed hominum consilia Diuina bonitas anteuertit; dum enim huius vitæ imminens periculum a mortalibus extimescit, æternæ vitæ ab immortali Deo certissima initia recepit, & qui miseriarum, & calamitatum locus plenissimus, videbatur, [ad meliorē vitā a Deo erigitur:] is cælesti solatio, & maximorum dolorum leuamento, non multo post extitit iucundissimus: quandoquidem illi Deus tantis belli laboribus, & tam apertis vitæ periculis, non extremam perniciem corporis, sed salutarem occasionem promerendi æternam salutem impendere, singulari & inaudito miraculo, consequenti posteritati prorsus admirando, declarauit. Singulare hoc est Diuinæ bonitatis medicamentum, vt, quos beneficiis ad virtutem allicere nequit, seuerioribus pœnis a scelere auocare contendat. Adeo enim diuturna peccandi consuetudo malorum animis callum impietatis obducit, & sensus cupiditatibus addictos immanitate quadam stuporis offundit, vt nullos diuinæ gratiæ motus, nullas internæ vocationis voces auribus admittant: nisi irati numinis plagis contusi atque debilitati, medicinam aliquando non aspernari condiscant. Quod   [Page 226]  [Col. 0226A] cælestis prouidentiæ singulare beneficium in Hieronymo mirifice per id tempus eluxit; qui Diuina benignitate diutius ad suam perniciem abusus, tenebricoso, & squalore obsito carcere, e flagitiorum tenebris ad honestatis lucem contuendam est excitatus. Sed quoniam res est omnium, quæ in illius vita acciderunt, commemoratione dignissima, quod ex ea tam insignis consecutæ pietatis initia extiterunt, cogit me ratio suscepti muneris, vt magni euentus seriem sin minus æqua, saltem fusa narratione prosequar, vt diuinæ beneficentiæ vel aliqua ex parte inseruiat scriptoris diligentia, vel certe minimum sua negligentia detraxisse videatur.

CAPVT VIII 
E carcere insigni beatissimæ Virginis miraculo liberatur.
[26] Eo in carcere nulla grauior molestia Hieronymum solicitabat, quam acerbæ & diræ necis, cuius sibi periculum in singula momenta crudeli ab hoste imminere non dubitabat. Quam cogitationem diu animo versans, [peccatorum dolore angitur,] vehementer est commotus, serioque cœpit, non tam de corporis, quam de animæ salute [Col. 0226B] agitare secum salubria consilia: & ab omni humana ope destitutus, vnum sibi in Diuina præsidium reliquum esse cogitare, quam tamen, ne implorare confidenter auderet, faciebant anteactæ vitæ commissa, quȩ multa & grauissima menti occurrebant, quorum conscientia deterritus, ægre admodum precibus suis locū futurum apud Diuinam clementiam verebatur. Sed illum iam satis cruciatibus, carcere, & inedia maceratum, & scelerum conscientia afflictum, respexit Deus, diuinæ lucis splendore, & suaui gratiæ cælestis virtute in eius animum sese liberius effundente. Cuius beneficio ita cœpit peccatorum grauitate ac turpitudine angi; vt iam longe maior contempti Numinis, quam præsentis calamitatis dolor eins animum discruciaret: iamque cælestem iram in se merito concitatam, diuināque iustitiam, quam ille suis flagitiis, & effrænata libidine tamdiu contempsisset, & cuius imperium sanctissimis legibus repudiatis etiam detractasset, iustas suorum scelerum pœnas repetere intelligeret. Quare obortis lacrymis, se merito Diuina tutela & præsidio exclusum, in supremum capitis & salutis periculum adductum inclamabat; quod cælestis gratiæ beneficentiam [Col. 0226C] semper ingrato animo reiecerit; quod toties Diuina misericordia de sua salute tam variis modis admonitus, ad pristina tamen scelera magnum in dies singulos impietatis cumulum addere studuerit.
[27] Hæc ille, & alia multa ex magno animi dolore, & lacrymarum copia cum mente volutaret, ac pene ad extremos desperationis scopulos misere deferri videretur; derepente aura cælestis Numinis leniter eius pectus afflante, [inuocat Deiparam Taruisinā,] in pacatissimum portum salutis est inuectus. Animum enim eius pene destitutum subiit Deiparæ Virginis Taruisinæ memoria, quam Matrem misericordiæ mortalibus datam, vnicum miseriarum solatium, & peccatoribus extreme laborantibus certissimum perfugium a Deo constitutum recordatur. In huius igitur beatissimæ Virginis tutela salutis suæ præsidia collocanda putat; qua Patrona, & Aduocata si apud Deum vtatur, non dubiam sibi scelerum indulgentiam, & æternæ salutis auxilium pollicetur. Itaque fusa illico ad Virginem, non tam longo verborum ambitu, quam interno animi affectu, & lacrymarum imbre grauis & pia oratio; ne se miserum, licet eius clientela & patrocinio indignum, tot circumuallatum calamitatibus, & tot pressum malis negligeret; se e Christianis illis peccatoribus vnum esse, eumque insignem, quibus a Christo Mater misericordiæ, & commune [Col. 0226D] perfugium data est; proinde ne abiectissimum famulum, a filio sibi commendatum, clementissima cæli Regina & Dei Mater despiceret: de salute atque incolumitate animi prope desperanti mature subueniret: flagitiis, criminibusque suis, quæ ille innumerabilia fateretur, ab irato filio veniam & pacem posceret: non desereret Patrona clientē, Regina seruum, communis misericordiæ Parens iacentem in sordibus & squalore filium. [vota varia nuncupat:] Ad hæc se nudis pedibus eamdem sacram Taruisinam ædem inuisurum, ibique certum sacrorum numerum suo ære curaturum, & voce tabulisque tam insigne beneficium palam testaturum, voti religione obstrinxit.
[28] Cordi vtique Deo, beatissimæque Virgini fuere preces & vota: vix enim ea Hieronymus absoluerat, cum sese oranti, & multis lacrymis supplicanti, [a Deipara mira pulchritudine apparente,] candida in veste, necnon cælesti luce circumfusa, ac diuina plane maiestate conspicua Dei Genitrix obtulit, carcerisque tenebras inusitato atque inexplicabili radiorum suorum splendore dispulit ac fugauit. Ex oculis enim, ac vultu, atque adeo toto celsissimæ Virginis corpore tanta claritas emicabat; vt neque posset in eam oculorum aciem defigere, nec emicantem inde fulgorem diutius intueri. Itaque huiusmodi spectaculis insuetus, [Col. 0226E] terrore attonitus, totis artubus contremiscere, quid rei esset expectare; [erigitur:] cum beata Virgo Hieronymum benigne intuita, & proprio compellans nomine, præsenti animo, & hilari vultu, omni cura vacuum esse iubet: cuius preces & vota, se Aduocata & Patrona, essent a Filio clementer admissa. Ille animo erectus, Patronam suam intueri cōnixus, haud commode potuit; cumque oculorum, & animi voluptate quadam delinitus, illam obniteretur attentius acriusque contemplari, tanta sensit radiorum vi obtutus aciem perstringi, ac prope obtundi, vt potuerit ardentem meridiani solis facē multo commodius intueri. Quare adhuc animo dubius, leui aliqua somni imagine se illusum putat; cum beata Virgo cœptis addit, vt vota soluat, & vitæ emendatioris in posterum consilia ineat; tum manu ad eum porrecta, claues offert, quibus & vincula & carceris ostia reserare, & quocunque libeat, abire mandat. Fidem visi fecit expleta promissio; siquidem ille impiger ad iussa, acceptis clauibus, vinculis, & carcere reseratis, [e carcere liberatur:] sensit haud vanam esse tantarum rerum imaginem, tum ad cælestem Patronam venerabundus, & in gratiarum actione totus effusus se conuertit. Sed illa tenues in auras momento dilapsa, lætissimum Hieronymum summo mœrore suo discessu compleuit; qui tandem [Col. 0226F] verbis & lacrymis, dolore & lætitia simul intermixtis, actis intimo cordis affectu Deiparæ Virgini gratiis, e carcere liber egreditur.

CAPVT IX 
Nouo miraculo Taruisium deducitur.
[29] Extulit e carcere, (quo tanti beneficij sempiternum aliquod ad posteros extaret monumentū & probata fides) claues e cælo sibi delatas, tum manicas, [claues & vincula effert:] & compedes cum pila marmorea, & reliqua crudelitatis instrumenta, præter interiorem subuculam, ceteris vestibus nudatus. Ea sarcina, quasi trophæo suæ victoriæ, ornatus verius, quam oneratus, sese in viam dat. Sed mox aliud imminet grauius periculum: vix enim aliquot passibus processerat, cum in exercitum Cæsaris incidit, & viam omnem armato peruigilique milite occupatam circumspectat. Expalluit Æmilianus, animoque corruit subito hostium incursu: [per milites Cæsareos,] humanisque deficientibus, ad diuina perfugia se conuertit: inuocat iterum Patronam, & Dominam suam, vt se præsenti periculo ereptum, certo itinere incolumem dirigat, precatur. Nec irritæ preces; vix enim ea complerat:   [Page 227]  [Col. 0227A] cum priorem & speciem & habitum referens beatissima Virgo præsto est, [Deipara viam mōstrante,] & mox miraculum miraculo cumulat, manum apprehendit, securum sequi iubet, & per medios hostes ferrea vincula gestantem, alienis oculis minime conspicuum educit; hoc præterea singularis beneuolentiæ specimen addidit, quod Taruisini itineris ignaro se comitem præbuit, [Taruisium venit:] donec ciuitatis mœnia in conspectum sese darent. Tum Diua tutelaris & comes Hieronymi repēte ex oculis sese mira celeritate proripuit, illius mente nouo & insolito splendore diuinæ lucis sub ipsum discessum illustrata, & perfusa, occultoque igne diuini amoris corde succenso. Atque vtinam hic mortali fas esset dulcissima & prorsus cælestia beatæ Virginis hortamenta referre.
[30] Ille ciuitatem ingressus beatissimæ Virginis ædem a adit, [vota soluit,] longa & pia oratione Filio, Matrique gratiis actis, noui miraculi euentum omnibus prædicat; obligatam voti sponsione sacrorum fidem integre liberat; tabellam, quæ rei admirandæ exitum & accepti beneficij memoriam b scripto & pictura perpetuo testetur, cum manicis, [claues & vincula suspendit:] compedibus, collique vinculo, & marmorea pila, e summo tholo pendentē curat, remque totam, quo ordine gesta est, publica fide scriptis consignari mandat. Illud vero vehementer dolendum, [Col. 0227B] claues per sanctissimam Virginem cælitus delatas infelici euentu, quo templum illud multis abhinc annis conflagrauit, deperiisse. Ideo cetera, quæ integra superfuerunt, a communi illa anathematum turba delecta, in interiorem altaris partem iisdem ferreis cancellis, quibus sanctissimæ Virginis imago, conclusa singulari religione asseruantur, nec nisi pia adeuntium postulatione produntur. Compedes vero non eius sunt generis, quibus fere vti consueuimus, vt ferreo vecte claudantur, sed quales interdum equis ad pascua dimissis iniicere solemus breui anulorum catena colligatæ. Hieronymus his rite Taruisij perfunctus, [Venetias abit.] Venetias eodem habitu properat, insigne beatæ Virginis beneficium palam per vicos, & compita in area magna Diui Marci enunciat, quamplurimis hominem, quasi insanū somnia narrantem, irridentibus; aliis dubiam rei fidem, & suspectam non plane admittentibus, permultis vero, quibus Hieronymi ingenium ab omni fictionis & vanitatis suspicione alienum iam pridem notum erat, admirandæ rei euentum obstupescentibus.

[Annotata]

End Notea Spectat hæc ædes teste Rossio, ad Canonicos regulares S. Saluatoris. 
End Noteb Verba huius scripti profert Rossius, huic narrationi consimilia. Eadem excusa tradit in libro De miraculis & gratijs Deiparæ [Col. 0227C] Virginis Taruisinæ Italice scripto, ac dein rhythmo etiam Italico vulgata. 

CAPVT X 
Bellicis rebus compositis Castro-Nouo Æmilianus præficitur.
[31] Cvm vero per annos ferme quatuor, eoque amplius, variis bellorum motibus tota nutasset Italia, ac omnis fere Europa; [Pace facta,] tandem de compositione inter Christianos Principes agi cœptum est: nec multo post æquis conditionibus commune pacis fœdus initum. Non facile credi potest, quanta lætitia, & iucunditate, subitus hic de compositione inter summos Principes nuntius omnem Europam perfuderit, atque cōpleuerit, & quam mira serenitate miserabilem illorum temporum faciem, diuturno mœrore obscuratam, illustrarit. Sed apud Venetos præsertim lætissima omnia, quando ea dira tempestas, quæ paulo ante non terrorem modo, sed extremam perniciem, & interitum toti Venetorum Imperio attulisse videbatur, exitus habuisset omnium opinione feliciores. Siquidem opulentissimis ciuitatibus ante a amissis, in potestatem redactis, [Col. 0227D] tanti Imperij decor & maiestas est iterum constituta. Sed Ducibus, & militibus optime de Repub. meritis larga ex veteri Senatus munificentia præmia decreta sunt: inter quos cum emineret Hieronymus, hoc in eum grati animi & beneuolentiæ monumentum, ac eius virtutis singulare testimonium extare voluit sapiētissimus Senatus; [oblatam a Rep. præfecturam Castri-Noui] vt Castro-Nouo in potestatem recepto Æmilianæque familiæ ad annos triginta attributo, iterum Hieronymus summa cum potestate præficeretur; vt qui locus paulo ante calamitatis & ærumnarum plenus extitisset, idem & dignitate & commodo illi, totique familiæ iucundissimus foret. Sed alia omnia animo voluens, totum hoc, quidquid erat splendoris & dignitatis, quod suæ deferebatur virtuti, constantissime repudiasset Hieronymus, nisi familiæ ratio aliter suasisset: cuius non modo dignitati, sed opibus etiam, quas necessariis belli sumptibus pene exhauserat vniuersas, [amicorum rogatu admittit:] hac tanta Reipublicæ munificentia honeste consulendum amici & affines contendebant: quorum adeo obfirmatos in ea re cernebat animos, vt in præsentia omne contradicendi studium frustra suscipi appareret. Quasi igitur supremum illud Reipub. & familiæ præstaret obsequium, oblatam dignitatem non tam admisit, quam subiit, quia citra Senatus, & affinium offensionem recusare non potuit. Pluribus autem annis [Col. 0227E] Castrum-Nouum Æmilianæ genti paruisse satis constat, ad alios postea feudali iure auctoritate Reipublicæ translatum.
[32] Commodo igitur tempore in viam se dat. Taruisium primo profectus, Patronam suam beatam Virginem inuisit, eamque religiosissime precatus, vt, [Deiparam Taruisinā inuisit:] quando voluntatis suæ plane conscia, non studio quæsitos a se fasces, non ambitam prouinciam sciret, vires eidem oneri pares a Filio impetraret, & quem primum vellet esse ingressum, quemque extremū administrandæ prouinciæ exitum, indicaret; qui iam, votis de nouo genere vitæ conceptis, commodo, non impedimento foret. Ad oppidanos vero, quos funesta patriæ calamitas reliquos fecerat, [a ciuibus Castri-Noui] nec eodem impetu furentis exercitus rabies obruerat, simulatque de Hieronymi reditu fama peruenit; eius visendi studio maxime flagrantes, summa omnes lætitia compleuit, nihilque, quod ad celebrandum aduentum eius excogitari ab incolis, aut præstari posset, prætermissum; tam gratis animis exceptus, quam expetitus. [late excipitur:] Vt enim primum Prætorem aduentare nunciatum est, non domi venientem expectant, sed multitudine ad aliquot miliaria Castro-Nouo [Col. 0227F] obuiam effusa, faustis acclamationibus accedentem excipiunt; & festis clamoribus deducunt, non sine multis expressis gaudio lacrymis, in omnibus tandem beneuolentiæ studium, summæque voluntatis significatio enituit. Augebat in dies eorum lætitiam admirabilis quædam Hieronymi, tum lenitas & clementia in ciues, tum pietas & ardor in Deum, quibus virtutibus administrationem illam ita obiuit, vt eorum commodis accurratissime inseruiens, numquam tamen a pietatis officiis in Deum retardaretur. [virtuti & pietati studet:] Quare sanctioris vitæ studiis incensus, alloquio mitis, in egenos liberalis, nulli impacatus, publicæ vtilitatis perstudiosus, omniū denique virtutum genere ornatus, cunctis repente admirationi pariter, & exemplo fuit.

CAPVT XI 
Defuncto fratre, magistratu se abdicat, reique familiaris administrationem suscipit.
[33] Sed ista summa cum iustitiæ, & pietatis laude administranti, tristis e patria nuntius, nec opinanti, allatus est, Lucam fratrem carissimum vixisse. [morte fratris mœstus,] Molestissimum id accidit Hieronymo, eoque nuncio, pene   [Page 228]  [Col. 0228A] consternatus facile declarauit, quanto in pretio, & amore fratrem viuentem haberet, quem sensu vitaque carentem, tanto animi sensu deploraret. Ceterum, vt lacrymis indulsit, quantum prudens humanitatis ratio, & sanguinis coniunctio postulare videbantur; omnia tandem diuinæ bonitati accepta referens, eidemque gratias habens, mœrentem animam solatus est, & sacras ac solennes expiationes de more pro illius quiete procurari iussit: [eleemosynis & precibus animam iuuat:] vt igne purgante, si illo detineretur, liberaret; pauperibus insuper pecunias erogare, ipse frequens in oratione solicitare cælites, vt illum sua apud Deum gratia subleuarent, ab omnibus, vt idem faciant postulare, nihil tandem omittere, quod in acerrimis tormentis versanti aliquid præsidij posset afferre. Sed quoniam Hieronymo præ ceteris negotium dederat ille moriens, ne quid ex testamento aut immutaretur, aut præter mitteretur, filiorumque tutelam vni illi maxime demandarat; crebris euocabatur affinium literis ad res domesticas rite componendas, ad lugentem viduam solandam, ad nepotum curam tutelamque suscipiendam. Ille Prætoriam prouinciam diu pertæsus, id saltem commodi, [præfecturā Castri-Noui dimittit:] ex graui illo familiæ incommodo sibi colligendum putauit, vt oblata occasione domestici vulneris, publicæ gubernationis fasces deponat: quapropter rei familiaris impedimenta caussatus, honestaque [Col. 0228B] missione ab Senatu impetrata, eo magistatu & imperio se quamprimum abdicauit, & ex eadem Æmiliana gente nouo Prætore subrogato, Venetias contendit. Quam vero libenter & peramanter in primo congressu ab oppidanis exceptus, tam mox ægre & permoleste in digressu dimissus.
[34] Cum primum Venetias attigit, duo maxime nepotum gratia præstitit: alterum, quod tenellos adhuc puerorum animos ad omnem pietatē informandos, honestis moribus imbuendos, studiisque litterarum erudiendos curauit. Alterum, quod cum illis multæ atque amplæ variis in locis res rationesque cū multis essent a patre contractæ, earum ille procurationem suscepit accuratissimam, & illorum mercaturis faciundis reique augendæ se diligenter tradidit. [pro nepotibus facit mercaturam,] Nemini autem mirum aut nouum esse debet homines natalibus nobiles, & honorum luce conspicuos mercimoniis implicari, quando non modo liberis in ciuitatibus, veteri consuetudine approbante, factum est, vt nihil mercatura nobilitati officiat, quod apud Ianuenses, Lucenses, Epidaurios, aliosque liberos homines cernimus, quorum institutis, & legibus nullam nobilitatis iacturam tractandarum mercium occupatio cuiquam ciuium [Col. 0228C] parit. Sed multo magis etiam, quod, si rem suis pendamus momentis, si antiquorum diligenter discutiamus monumenta, [honestam apud antiquos habitam,] & illustrium testimonio scriptorum, parique rationum suffragio, & exemplorum copia, nobilem hominem mercaturam haud dedecere comperiemus; sordidam semper, ac vilem excipio, quā ciuibus suis interdixerat Lycurgus, & nobilioribus exercendam vetuit Aristoteles. [7 Polit.] Necesse est enim huiusmodi homines sordidos esse, ac pusillos; vt qui lucello magnopere inseruiunt, quæstuique se prorsus dedunt; ac proinde nullius honestæ rei studio incendi, nullius præclari facinoris gloria duci consueuerunt. Quod luculenter expressit Cicero. Mercatura autem, inquit ille, si tenuis est, sordida putanda est; si magna, & copiosa, multa vndique apportans, multisque sine vanitate impertiens, non est admodum vituperanda. [1 Offic. 151.] Sed veterum dictis illustria grauissimorum hominum accedunt exempla. [Plutarchus in Vita.] Solon, qui & sapiens vnus fuit ex septem, & legum scriptor longe prudentissimus, cum ei perangusta domi res familiaris esset, propterea quod pater ad beneficentiam propensior patrimonium valde imminuisset, ad mercaturam, rei augendæ gratia, se contulit. Thaletem quoque mercaturam exercuisse auctor est Aristoteles. Platoni etiam olei in Ægyptum exportationem peregrinationis viaticum suppeditasse, docet Plutarchus. [1. Polit. In vita Solonis] De Zenone [Col. 0228D] præterea Stoicæ familiæ principe sunt, qui idem ex Laërtio haud leui cōiectura affirment; propterea, quod purpuram ex Phœnice mercatum tradat; non alia certa causa, vt coniiciunt, nisi vt iterum distrahendo quæstum aliquem faceret. Neque enim ea fortuna fuit Zeno, aut eo luxu, vt eam sibi vestem emeret. Auget etiam mercaturæ fidem, quod ex pecunia quæstū quærere illi familiare erat, patremque Mameam mercatorem habuit. [Ex Laër.] Catonem insuper Censorium, absolutum apud antiquos probitatis exemplar, negotiationi fuisse deditum, seque mercimoniis implicasse auctor est Plutarchus. [In eius vita.]
[35] Sed a sapientibus ad nobilissimos, hoc est ad Reges, & Imperatores gradum faciamus. [& a Regibus atque] Tarquinius Priscus, qui præclaris virtutibus Romanorum regnum est assecutus, quique cultum Deorum nouis sacerdotiis illustrauit, Senatum numero auxit, Equestrem ordinem frequentiorem reddidit, ex patre mercatore mercator ipse extitit, & ingentes opes mercatura congessit. [Val. Max. lib. 3. c. 3.] Vespasianus Imperator, non solum ante Imperium ad mercaturæ quæstus, sustinendæ dignitatis caussa, descendit; sed, illo etiam adepto, negotiationes palam exercuit, [Imperatoribus exercitam:] multa viliori emendo, quo pluris distraheret. [Diony. lib. 3. Ex Suet.] Ælius Pertinax Imperator renunciatus, non secus mercaturam per suos homines exercere institit, ac si priuati [Col. 0228E] ordinis extitisset. Addatur & hoc postremo loco. [Diony. lib. 6.] Mercurius Rex, & Philosophus a priscis illis inter Deos relatus, quod mercaturæ non modo operam dedit, sed & eam primus omnium ceteris tradidit: ideoque diuini honores illi decreti. Vides igitur & Regiā, & Imperatoriam dignitatem, quin etiam diuinitatem mercatoribus ab antiquis deferri; vt minus mirum sit, si eumdem hominem nobilem esse, & mercatorem sæpe contingat. Sed ista longius prosequi præsentis non est instituti; hæc pro oblata occasione leuiter delibasse satis: nec enim Veneta nobilitas cuiusquam eget defensione, cui primas deferri in confesso est apud omnes. Ad Hieronymum redeamus, qui, nepotum suscepta tutela, integra fide illorum bona curauit, nullo emolumento, nulla quæstus vtilitate ductus; [Christiana caritate iuuat nepotes.] quippe non istis rebus labores ille suos metiebatur, sed Christianæ caritatis ardore magis, quam vtilitatis fructu, aut sanguinis coniunctione, ad ea procuranda motus, vberiores laborum suorum prouentus a Deo, cuius caussa erant suscepti, sibi pollicebatur.

CAPVT XII 
Insignis in Hieronymo morum mutatio.
[Col. 0288F]
[36] Haud segnior autem in suorum morum cultura, quā in rei familiaris administratione extitit Hieronymi industria, & diligētia. Solutus enim grauioribus publicæ gubernationis curis, [Studet rebus spiritalibus,] diligentius cœpit spiritalium, ac cælestiū rerum studiis vacare; vitiorum omnium in primis seruitutem depellere, & liberam animi sui possessionem ab improbis & iniustis direptoribus, quibus iam adeo fuerat addictus, ad verum Dominum omnino transferre statuit. Nec diuinarum rerum studio flagranti præsens numinis auxilium defuit: quod occulta virtute ita cœpit Hieronymi mentem animumque versare, vt admirabilis vitæ correctio & insignis morum emendatio breuissime extiterit. [modestia in moribus:] Nam reiectis omnibus antea aut ad vanitatem aut ad luxum quæsitis vniuersa, tum in habitu & ornatu corporis, tum in dictis & factis, ad grauitatem & modestiam composita; excisæ ad breues capillos luxuriantes comæ, quibus maxime iuuentus aut calamistro comptis, aut in cincinnos inflexis, aut in obeliscum erectis, delectari solet. Venustas oris in speciem virilem commutatur, verborum parcus, & prudens æstimator. Denique   [Page 229]  [Col. 0229A] que a seipso plane diuersus, atque in alterum mutatus totus apparet; vt in eo facile cerni posset Diuinæ gratiȩ atque benignitatis virtus & amplitudo.
[37] Cum autem numeris omnibus absolutam hominis conuersionem, & sui ipsius cognitione, & commissorum detestatione contineri didicisset; harum ille rudis rerum & ignarus, diuini verbi præconibus, de superiori loco in Ecclesiis, [conciones pie audit,] sacris diebus ad populum disserentibus, aures dabat quam assidue attentissimas; quo facilius animus salutaribus eorum monitis informatus, in reconditam & difficilem sui cognitionē deueniret, & præteritorum scelerum dolorem conciperet salutarem. Quo audiendi studio contestatam a Diuo Paulo veritatem illam sæpius est re ipsa expertus: Viuus est sermo Dei & efficax, & omni gladio ancipiti penetrabilior. [Ad Heb. 4] Quippe inter audiendum incalescere, tristarique, & damnata rerum speciosarum vanitate, paupertatis, & pœnitentiæ amore succendi, sibimet acriter indignari, quod veræ virtutis spreta dignitate, [compunctus] in tam vilia & obscena deiecisset animum; eoque cælesti gladio admodum salubriter transuerberatus, altis prȩcordiis conceptum salutaris vulneris dolorem; modo ex oculis vberi fletu, modo ex pectore crebris singultibus ac suspiriis erumpentibus, indicabat. Dimissa concione, e tēplo discedens, [ab eis discedit:] non luxuriabat in plausus quosdam [Col. 0229B] vulgares, & inanes; sed in vberrimam virtutis solidæ frugem maturescebat, non leui quadam animi titillatione, aut aurium dulcedine delinitus, sed corde compunctus, tacitus, ac meditabundus sanctiora vitæ consilia coquens, abibat.
[38] Inde Hieronymi pectus diuini spiritus lumine in dies clarius illustrante, cœpit ipse intenta mentis acie, cum anteactæ vitæ ingratitudine & impuritate, cælestium bonorum magnitudinem & præstantiam diligenter conferre, [despicit res caducas:] qua vna cogitatione sic ille afficiebatur interdum, vt, veluti sensibus destitutus, non modo nullum amplius e rerum terrenarum vsu atque aspectu solatium caperet, sed ingens etiam earum odium atque fastidium hauriret. Tum sæpe acrioribus conscientiȩ stimulis agitatus, [deplorat vitā præ teritam:] humi prostratus ad Christi signum de Cruce pendentis, manantibus vbertim lacrymis, & superioris vitæ annos in amaritudine animȩ suæ memoria repetens, pectus tundere, oscula terræ figere, se identidem inter lacrymas & singultus, ingratum, impium, mortalium omnium vilissimum caput, idemque scelestissimum vocitare, tum in seipsum asperius animaduertere, ac pene desæuire. Sic humi diu hærens, quidquid fluxum, immundum, & sordidum [Col. 0229C] antea in animo fuerat, id totum, & longo lacrymarum imbre diluere, pœnitentiæ nitro expurgare, & cælestis caritatis incendio in ara cordis concremare studebat: ac Euangelici publicani humilitatem æmulatus, non audebat oculos ad cælum tollere.
[39] Illud etiam identidem vsurpabat, vt caritatis feruore, diuinique amoris æstu exundante, ad sanctissimū Crucifixum conuolaret, eiusque pedes arcte complexus, enixe deprecaretur: [ardet amore Iesu crucifixi:] vt, quando seipsum æterno Patri, pro totius mundi salute effuso sanguine, immaculatam hostiam in ara Crucis litasset; sibi etiam misero peccatori tam pretiosi sanguinis sacrificium salutare esse præciperet, hæc ipsa verba crebro ingeminans: Dulcissime Iesu, non sis mihi Iudex, sed Saluator. Hocque illi erat perfamiliare iaculum, quod singulis pene momentis quodcunque aliud agens, in aures Diuinas contorquere consueuerat. Frequentissimam S. Augustino fuisse eamdem ferme orandi formulam, in hæc verba legimus. Iesus esto mihi Iesus. Quæ præcandi ratio eodem plane cum Hieronymi precatione recidit. Verum non ex Augustini scriptis adhuc illi ignotis hoc hauserat, sed eodem certe Magistro, quo S. Augustinus didicerat, [meliores æmulatur, malos fugit:] qui vtrumque simili orationis formula, pari in eos effuso spiritu precum, instruxerat. Adhæc habitus ab eo prudens aliquorū delectus, quibuscum [Col. 0229D] frequenter ageret, & familiariter versaretur: non ignarus, quam multa subsidia ad hominum mores in quamuis partem formandos ex priuata consuetudine petantur; quin longe facilius homines prauorum congressu ad impietatem traduci, quam bonorum studiis ad pietatem informari: tanto procliuius malorum ad perniciem, quam bonorum ad salutem impulsus, & exempla cæci mortales sequuntur. Qua igitur diligentia malorum auersabatur familiaritatē, eadem plane conquirebat bonorum, quos mirifice diligebat, & obseruabat, proposita sibi ante oculos non oscitanter fraternæ virtutis disciplina, & morum sanctimonia; vt virtutum flores vndecunque collectos in aluearium melliti cordis sedula æmulatione comportaret.

CAPVT XIII 
Rerum spiritalium Moderatori se totum permittit.
[40] Cvm in ceteris artibus magnum aliquid atque arduum aggressuris, prudens omnino, & peritus Dux eligendus est; tum vero in spiritalis vitæ disciplina, in qua vna periculosum, & anceps nimis sine rectore, & magistro versari, idque quotidie magis qua [Col. 0229E] virtutis difficultate, qua interioris conscientiæ molestia experiebatur Hieronymus; vt ideo prudentem aliquē virum, pium, ac religiosum sibi deligendum censuerit; cuius consilio in studio pietatis vteretur: ne solus in stadio Christianæ virtutis oberrans, [Patrem spiritualē eligit Canonicum Lateranensem,] in eius vmbris, & imaginibus occupatus, ipsam solidam & expressam virtutis rationem amitteret. E sacro igitur Canonicorum Lateranensium ordine, quibus est perillustre, & antiquum Venetiis templum, cui nomen Caritati, delectus est dux spiritualis, & conscientiæ moderator Sacerdos doctus iuxta, ac pius. Huic annos plures confessiones audienti operam dedit Hieronymus, ab eo primum enixe contendens, vt studia omnia sua dirigat, vota, voluntatesque componat, dicta, facta, cogitataque omnia pro arbitrio, & prudentia moderetur sua; se omnino futurum in præcipientis potestate. Hieronymum ille excepit amanter suique muneris partes expleuit egregie: nam salutis monita, virtutum præcepta, mundi suique ipsius contemptum inculcans, sitienti animæ æternæ vitæ pocula abunde offerebat; quibus illa sobrie inebriata, ad virtutum, & bonorum operum studia maiori, quam antea impetu exarsit.
[41] In primis illi persuasum, vt sacræ Pœnitentiæ, [Col. 0229F] & Eucharistiæ mysteria frequentissime simul obiret: quorum alterum, qua mysterij sanctitate, qua suæ conscientiæ infirmitate deiectus, [eius suasa sæpius confitetur peccata, & Eucharistiam sumit,] licet frequentissime optaret, minus tamen frequenter vsurpabat; vtili vt tum quidem putabat religione, & humilitate: non enim abstinebat, quod animus illi non esset ad sacrum epulum promptus; sed sicut S. Petrum alioqui Christi amantissimum, ab eius conspectu, atque consortio reuocabat suæ tenuitatis, ac peccatorum conscientia, atque ideo cum maxime cuperet adhærere Christo (aiebat enim, Domine ad quem ibimus? [Ioan. 6. 41] verba vitæ æternæ habes) cum tamen alias se profanum atque immundum cognosceret, aiebat; Exi a me, Domine, quia homo peccator sum. [Luc. 5. 8] Ceterum, cum hoc sibi non admodum salutare e spirituali Magistro didicisset Hieronymus, propterea quod eo cælesti pabulo vnicum exilij nostri solatium, & humanæ imbecillitatis præsidium contineretur, quo sæpius recreatæ piæ mentes, præter summam dulcedinem, & eximiam iucunditatem, qua perfunduntur, iis etiam virtutum præsidiis instruātur, quæ non facile hostis sempiterni viribus labefactari, & infringi valeant, cautior factus, sæpius sacris epulis magno vtique bono spiritali accumbebat, [saltem singulis hebdomadis:] exindeque in morem duxit hebdomadis minimum singulis Pœnitentiæ   [Page 230]  Sacramento peccatorum sese vinculis expedire, & sacram Synaxim peragere. Et certe S. Augustini testimonio, illi licere quotidie sumere, qui digna quotidie homine Christiano vitam ducat, non ignoramus.
[42] [Col. 0230A] Præterea ancipiti perturbatione fluctuantis conscientiæ stimulis eiusdem Magistri consilio maxime consultum, illos enim carnifices implicatæ mentis aculeos, [scrupulis agitatur;] quos scrupulos vocamus, adeo graues cum susceptæ pietatis incommodo, atque etiam periculo experiebatur; vt illis agitatus, non diutius conscientiæ diurnam, nocturnamque luctationem ferre, non orationi, aut rerum cælestium contemplationi ardentius vacare, non tandem institutum sanctioris vitæ cursum diu tenere posset, nisi periti institutoris consilio, & opera, molesta illa perturbationum & punctionum diuexatio, quæ in spiritali schola tironum animos mentemque obsidere solet, depelleretur. Commissorum igitur conscientia non leuiter vexato præsto erant solatia verborum, & consiliorum, ad leuandam huius morbi ægritudinem, & erigendum animum pene deiectum; hominem enim orsus pius Sacerdos spiritualis vitæ expolire præceptis, [facta Confessione generali,] scrupulosque ac solicitudines animi, quibus dies & noctes exedebatur, eximere; præterita primum, quoadusque memoriam longissimi temporis [Col. 0230B] consequi potest vltimam, Hieronymum confiteri iubet. Præstitit vir pius, quod iubebatur, animi ardore & demissione incredibili, fructu, & vtilitate pari: vitam omnem confessione accuratissima recognouit: crebri gemitus, suspiria, & lacrymæ subinde confessionem interpellantes, [liberatur:] satis aperta veræ pœnitentiæ indicia prodebant; tum a confessione Hieronymum metum omnem inposterum, & animi solicitudinem abiicere mandat; sperare se, Deo fauente, inanissimam illam mentis exulceratæ scabiem, Pœnitentiæ Sacramento sanatam; si quid molestiæ huiusmodi acciderit, fore illa obstrepentium dæmonum machinamenta, quæ eludendo potius, quam contra nitendo depellantur.
[43] Fuit prædictioni euentus: reddita enim menti securitas, & tranquillitas conscientiæ; omnia pacatiora deinceps in oratione, & rerum cælestium commentatione expertus: nisi illud vnum hominem misere torqueret non infrequenter, [optat ardua æque pro Christo pati atque pro mundo passus erat.] quod, cum menti recurreret, quam multa ardua, & perpessu aspera ac difficilia militaris gloriæ studio, & cupiditatum ardore antea præstitisset; nunc Christi signis, militæque mancipato, adeo in bonorum operum cursu, otio & inertia torpere sibi, ac gelu obrigescere videretur; vt ne inter [Col. 0230C] gregarios quidem censeri mereretur. Sæpius itaque ea Christi Domini voce, Qui vult venire post me, abneget semetipsum, & tollat Crucem suam, & sequatur me, quasi tuba terribilius in hominis pectore perstrepente, ad pugnam excitatus, acri bello voluptatibus omnibus, quarum antea crudeli dominatu premebatur, indicto, superioris adolescentiæ vitia cælestis auxilij præsidio, magnis postea virtutibus compensauit. [Matth. 16. 24]

CAPVT XIV 
Varia virtutum exercitia.
[44] Militiæ spiritalis exordia, & certa sui ipsius abnegationis atque victoriæ duxit initia ab gloriæ & magistratuum contemptu. Etenim rationis appetitum, honorum illecebris & dignitatum splendori valde obnoxium, [Omnem ambitionis viam præcludit:] quo facilius Christianæ humilitati ac despicientiæ subiugaret; abdicato a se publicæ rei tumultu, muneribus ac dignitatibus valere iussis, nuncio magistratibus & publicis officiis remisso, omnem illi ambitionis escam, & inanis gloriæ segetem subtraxit. Itaque non amplius frequentare Senatum, non in curiam ventitare, non publicis interesse conuentibus, neminem prehensare, nullam denique Reip. procurationem [Col. 0230D] attingere: satis perdifficilem rempublicam sibi administrandam ratus, propriæ saluti inuigilare, & varios sensuum motus honeste, & cum pietate moderari. His igitur publicis muneribus, quasi compedibus, quibus maxime retardari solent concitati ad summam virtutem animorum cursus, fractis & reiectis, mirum est, quam, quantum nusquam antea, ad sanctioris & asperioris vitæ studia concitate raperetur.
[45] Superbiam in primis, & animi elationem, malorum omnium incitamentum & originem, [superbiam euellit actibus humilitatis;] crebris humilitatis exercitationibus radicitus ex animo aggressus euellere; humilis vestitu, alloquio, & consuetudine vbique apparebat: neque exterior modo humilitas, interioris haud dubie index, in eo enitebat; sed multo magis interior certis indiciis sui ipsius contemptu ac despicientia emicabat. Quippe laudum præconia & gloriæ splendorem perinde auersabatur & horrebat, ac ceteri dedecus & ignominiam: de seipso ita demisse & abiecte, quasi de mortalium omnium despicatissimo ac scelestissimo loquebatur; nec aliter sentiebat: si quid vero prȩclare gestū negare, aut dissimulare non poterat; id totum Diuinæ gratiæ acceptum ingenue referebat.
[46] [Col. 0230E] Effusa etiam, & Christiano homine digna liberalitate superioris vitæ cupiditati obuiam itum. [cupiditatē tollit largis eleemosynis,] Cum enim eleemosynarum parcissimus, profusissimus autem vanorum sumptuum extitisset, ad eo prolixam, & beneficam postea in pauperes induit naturam; vt inops nullus occurreret, in quem ille stipem benigne non conferret. Eius vero benignitatem non mediocriter in primis sentiebant Virgines, [factis ad virgines in honestate seruandas,] quas egestas posset impellere, vt quæstui haberent pudicitium. Has enim, ne qua inhonestæ turpitudinis macula prostituerentur, dote locupletatas, & veste ornatas, honeste collocandas curabat. Mulieribus, ac familiis, [& familias ingenuas iuuandas;] quæ ad inopiam redactæ, ingenuo pudore a corroganda stipe arcebantur, ipse suis fortunis clanculum subueniebat: neminem denique ab se vacuum & inanem, quoad posset, abire patiebatur.
[47] [inuidiam superat] Sed & inuidentiæ fraternæ felicitatis per id tempus medicinam fecit; vt, qui prius immodice sui amans, non æquo animo secundos proximorum euentus ferret, postmodum charitate efferuescente, factum sit, [aliis bene volens & faciens;] vt magnis aliorum commodis omnis Hieronymi desudaret industria; & alienæ salutis procurandæ vniuersæ excubarent cogitationes & studia; prosperos eorum successus ea vultus serenitate & hilaritate excipiendo, qua illius animus perpetuo fruebatur, nisi quando [Col. 0230F] commissorum recordatio, depulso gaudio, dolorem immitteret.
[48] Acrius autem illi, & difficilius bellum aduersus effrænatos appetitionum impetus & incendia carnis instabat; [carnis appetitum domat] eoque periculosius & grauius, quo superiorum vulnerum nondum obductis cicatricibus, incommoda subinde & damna in progressu virtutis, acerrima experiebatur & grauissima. [ieiunio.] Quare cum magnum esse in victus continentia præsidium ad insanas corporis libidines debilitandas, & frangendas intelligeret; hac quasi lorica & scuto tectus, furentibus sensuum appetitionibus sese obiicere statuit. Itaque multa inedia, & assiduis ieiuniis delicatum corpus affligere, in summa rerum omnium copia extremæ inopiæ & victus incommoda, ad perdomandas corporis cupiditates, libentissimo animo subire cœpit. Somni erat parcissimus, [vigilia,] necessitasque verius, quam voluntas hominem cubitum discedere cogebat. Vbi satis naturali corporis desiderio intra naturæ necessitatem fecisset, [continua occupatione,] depulso somno de multa nocte vigilabat: præmissa oratione vilioribus se domi exercitiis dabat. Interdiu ecclesiarum limina religiosa animi pietate frequens terebat. Ægros inuisens voce & opera recreabat, eorumque corporibus iuxta & animis perutilis aderat. [lectione sacra,] Cumque alia deessent vniuersa, in asceticis versabatur assiduus; quorum   [Page 231]  [Col. 0231A] lectione, diuini amoris consopitus ignis excitaretur ardentius. [oratione:] Orationis studium cumprimis in eo enituit singulare; licet enim nondum satis diuinarum rerum commentationibus esset expolitus & informatus; vocali tamen precationi plures horas tribuebat, paullatim mentali sese accommodans: idque tanto animi ardore, vt lacrymas cohibere, reprimere suspiria nequiret. Quo orandi studio maxime adiutus, breui suorum sensuum corporisque victoriam, difficilem post dimicationē, reportauit, & spiritalis pugnæ trophæa reuexit.

CAPVT XV 
Ad quem perfectionis gradum, & qua ratione breui peruenerit.
[49] E tanta bonarum frugum semente in Hieronymi pectore diuinitus iniecta, [iram frāgit] & exercitiorum labore, atque optimi diligentissimique magistri disciplina exculta, non modo albicabat ad futuram messem vberrima virtutum seges; sed iam tum fructus legebantur omnium admiratione non indigni, eiusque virtutis inprimis, quæ quo rarior in terris, eo præstantior [Col. 0231B] censeri, & in summa admiratione haberi solet; in Hieronymo autem tanto admirabilior, quanto longo vsu deprauatæ consuetudinis vehementius aduersabatur: de iræ moderatione loquor. Erat enim ipse natura, vt antea diximus, animi concitationibus & iræ motibus maxime obnoxius Æmilianus, vt leuissimis etiam de caussis iracundia & stomacho excandesceret, neque iratus, [consideratione Christianæ religionis abhorrentis ab inimicitiis,] animo aut verbis aut manibus moderaretur. Sed cū didicisset nihil magis proprium Christiani hominis, aut dignum, quam concordissime viuere cum omnibus, & tamquam proximos eximio quodam amore vniuersos complecti; nihil vero a Christiana religione magis alienum, & abhorrens, quam inimicitias, licet alioquin iustissimas, exercere cum aliquo, vel tacitas & occultas, vel indictas & apertas; hoc vnum Christum Dominum egisse, [& Christi secernentis filios Dei dilectione inimicorum:] hoc a nobis enixe contendisse; vt studio & voluntate non dissideremus; proposita hac vna mutuæ beneuolentiæ & inimicorum dilectionis nota ad veros Dei filios a gehennæ filiis secernendos; hæc ille reputans efferatos iracundiæ motus comprimendos, omnesque odiorum & inimicitiarum fibras euellendas constituit-
[50] Itaque firmo inprimis decreto induxit prorsus in animum, [offensas condonat,] quascumque vel grauissimas offensiones ad eum vsque diem hominum improbitate acceptas, libentissime Christi Domini Crucifixi amore deponere [Col. 0231C] ac condonare: tum, si quæ in posterum inferrentur iniuriæ ac contumeliæ, non solum remittendo, sed etiam beneficiis compensando, [beneficiis iniuriam remunerat,] Christiana nobilitate vlcisci. Extititque breui eximius salutaris instituti fructus: nam tolerantiæ studium, & exercitium patientiæ tam insignis est subsecuta incitatioris illius naturæ moderatio, & turbulentissimæ ad offensiones commotionis castigatio; vt grauissimis contumeliis iis ipsis præsentibus, qui palam iniuriam intulissent non modo ardentius non succenseret, [lenis vultu & verbis:] sed etiam ita se moderatum, lenem, patientemque præberet; nullam vt in vultu tristitiam, nullam in verbis iracundiam præseferret. Satis erit quasi ad speciem tantæ virtutis, quod illi in hoc genere mirandum accidit, recensere.
[51] In Area Marciana Venetiis cum nepotum negotia curaret, nescio qua caussa, vt sæpe fit, ab improbo quodam & peruicaci homine, & quidem iure bono, dissentiebat Æmilianus. Ille contra iurgiis & clamore contendere, [post varias iniurias] acrius vrgere, atque ferocius insolescere (sic enim Iustinianus Senator grauissimus, qui tum forte aderat, commemorare solebat) Hieronymus incitatum lenire blandis verbis & Christiana patientia ad moderationem inuitare conabatur: at ille [Col. 0231D] nihil minus furens ac frendens, plurima in eum maledicta coniecit, & egregie conuiciis onerans, eidem se barbam carptim conuulsurum postremo minatus est. Hieronymus hac tanta, & tam insigni accepta iniuria, quamquam ea esset ætate, quæ solet esse ad maledicendum effrænatior, & ad vlciscendum acerbior, ac impatientior ad ferendum, [volenti barbam euellere miti vultu] iis vero & fortunæ & corporis præsidiis munitus, vt hæc omnia facile præstare posset; ita tamen se gessit, vt nemini omnium vel oratione, vel vultu, vel animo visus sit in conuiciatorem vel mediocriter commoueri. [mentum offert,] Quin etiam (quod vix credibile videatur) minanti barbæ euulsionem, sereno & hilari vultu, paullum inflexa ceruice, & producto capite, mentum porrigit: tum blando oculo hominem intuitus, placido ore, & ad risum fere composito, En, inquit, barbam: si Deo ita cordi est, vt lubet, age. Quod tantæ moderationis exemplum nefarium hominem, [incusso pudore;] sin minus pœnitentia emendatum, pudore certe confusum abegit, circumfusamque multitudinem admiratione compleuit: palam asserentibus, qui ad iracundiam præcipitem Hieronymi naturam iam antea perspectam habebant, si quid olim tale eidem contigisset, futurum fuisse proculdubio, vt hominem dentibus dilaniaret, quando cetera ad vindictam defuissent. Sed [Col. 0231E] vicerat Christiana animi submissio & mansuetudo naturæ fastum; [simili semper vsus mansuetudine:] & sui ipsius despectus & contemptus vindictæ cupiditatem represserat; studiumque imitandi Christum, insanam vulgi opinionem abiecerat: idque in omni vita constantissime postea retinuit; vt quauis graui offensione interposita, sermone tamen singularis modestiæ suauitate, & humanissimis verbis vteretur condito: vt in omnibus dictis & factis ea præstantis animi effigies, & quasi interna species appareret, quæ, perturbationibus sedatis, summa tranquillitate perpetuo frueretur.
[52] Sed vnde tantæ in Christiana disciplina progressiones extiterint, nec iniucundum, nec inutile Christiano lectori erit cognoscere. Aggressus euellere, [singula vitia seorsim oppugnat:] quam inimicus homo in eius animo superseminauerat zizaniam, dum veterno peccatorum consopitus detineretur, ita sibi cum vitiis agendum putar, vt non omnia simul iusto prælio adoriatur; sed, quasi singulorum viribus diuisione imminutis, seorsim bellum inferat, interitumque moliatur: idque tentatum ex animi sententia cessit; nam, cum aliquod vitium ex iis, cui diu, multumque assueuerat, contrariæ virtutis actibus quatere, & pietatis machinis euertere conaretur, non longam post oppugnationem tandem victoria potiebatur: eoque prostrato & penitus deiecto, aliud in aciem [Col. 0231F] prouocabat; rursumque aduersæ virtutis exercitiis oppugnatione instructa, non prius desistebat, quam, expugnato vitio, virtus in animo dominaretur; tum ad reliqua pari pugnæ victoriæque cursu pergebat. Itaque Diuino auxilio maiores in dies afferente vires, [& omnia breui profligat:] breui factum est, vt quasi minutis præliis vniuersum vitiorum agmen vicerit, ac profligarit, quod simul adoriri difficile fuisset ac periculosum. Ita cordis agro veluti noxio semine expurgato, paratior in dies mens erat ad suscipiendos cælestes Diuinæ gratiæ satus, vt facile credita semina in centuplum segetem cultori suo referret.
[53] Nec dissimili ratione ceteros informabat. Cum enim ex eo nobilis quidam eius perfamiliaris, qui Hieronymi exemplo & exhortatione oppressam sceleribus conscientiam exonerare aggressus, [eamdem rationem aliis præscribit,] accurata & diligenti confessione collectum per multos annos peccatorum exitiale virus euomuerat, quæreret diligenter; quibusnam gradibus in posterum, certam salutis rationem inire, & illius vestigia posset insistere. Hoc vnum illi ingerebat Hieronymus: Amice, si, peccatorum labe detersa, ea cordis puritas est in votis, quæ non indigne Christum Dominum excipiat hospitio; certum aliquod, & singulare vitium primo aggressus, eo satis idonea, te iudice, castigatione emendato, ad reliqua   [Page 232]  [Col. 0232A] seorsim perge, & breui recuperatam sanitatem experiere. Quod adeo salutare ad vitia perdomanda consilium non tam e terrenæ militiæ institutis petitum, vbi maxime distractis hostium viribus, victoria quæritur; quam e Spiritus sancti schola haustum crediderim. Ita enim in Collationibus apud Cassianum, Abbati Serapioni, aduersus animi prauitates procliuitatesque vitiorum pugnandum visum est: [olim a Se raptione Abbate indicatā,] vt non cum vniuersis, sed cum singulis iisque infestioribus, & principibus certamen ineatur; quo leuioribus quasi pugnis, vniuersa facilius animo depellantur. [Collat. 5. cap. 14] Minutis enim præliis quotidie debilitatum hostem, ad summam etiam belli totius, mox inualidum habebimus. Dignus plane Cassiani locus, qui totus hic integer adscribatur. Sic autem habet.
[54] Quamobrem ita nobis aduersus hæc arripienda sunt prælia, [e Cassiano hic relatā:] vt vnusquisque vitium, quo maxime infestatur, explorans, aduersus illud arripiat principale certamen, omnem curam mentis ac solicitudinem erga illius impugnationem obseruationemque defigens: aduersus illud quotidiana ieiuniorum dirigens spicula: contra illud cunctis momentis cordis suspiria crebraque gemituum tela contorquens: aduersus illud vigiliarum labores, ac meditationem sui cordis impendens; [Col. 0232B] indesinentes quoque orationum ad Deum fletus fundens, & impugnationis suæ extinctionem ab illo specialiter ac iugiter poscens. Impossibile namque est de qualibet passione triumphum quempiam promereri, priusquam intellexerit industria, vel labore proprio victoriam certaminis semet obtinere non posse: cum tamen, vt valeat emundari, necesse sit eum die noctuque in omni cura & solicitudine permanere. Cumque se ab ea senserit absolutum, rursum latebras sui cordis simili intentione perlustret, & excipiat sibi, quam inter reliquas prospexerit duriorem, atque aduersus eam spiritualius omnia spiritus arma commoueat; & ita semper validioribus superatis, celerem de residuis habebit, facilemque victoriam; quia & mens triumphorum processu redditur fortior, & infirmorum pugna succedens, promptiorem ei prouentum faciet præliorum; vt fieri solet ab his, qui coram Regibus mundi huius omnigenis congredi bestiis præmiorum contemplatione consueuerunt, quod spectaculi genus vulgo Pancarpium nuncupatur. Hi, inquam, feras quascunque fortiores robore, vel feritatis rabie conspexerint diriores, aduersus eas primæ congressionis certamen arripiunt; quibus extinctis, reliquas, quæ minus terribiles, minusque vehementes sunt, exitu faciliore prosternunt. [Col. 0232C] Ita & vitiis semper robustioribus superatis, atque infirmioribus succedentibus, parabitur nobis absque vllo discrimine perfecta victoria. [antea quoque a S. Basilio traditam:] Sed præter Cassianum Diuum etiam Basilium, eius rei auctorem placet referre, cuius verba in eamdem sententiam ad Chilonem Monachum sunt: Præstat enim paulatim proficere, & per gradus quodammodo exercitationis ad altiora tendere. Ne subito vitæ voluptates omneis abscinde, ne ab extremo ad extremum statim commutatio fiat. Quia, si cumulatim omnes illico abste illecebras absterrere velis, tentationum turbam tibi magnam creaueris. At si vnam forte cœperis per vim superare, ad aliam vincendam iam te quodammodo præpara, vt sic omnes postea paullatim extinguas. Ceterum hȩc aliaque huiusmodi non Cassiani, aut Basilij, alteriusue scriptis, quæ manu terere nondum didicerat, sed Spiritus sancti institutioni accepta referenda sunt.
[55] In sensuum autem omnium, in linguæ præsertim, & oculorum custodia, [sensuum custodia & externa modestia alios ædificat.] totiusque corporis & habitus compositione adeo multus & emendatus; vt ipsa externa pietatis specie, omnium ciuium ora oculosque in se vnum defixos teneret; tantam morum emendationem & correctionem vitæ, vix iis ipsis credentibus, qui eam oculis quotidie cernerent. Ceterum non fucatam & adulterinam Hieronymi virtutem, sed [Col. 0232D] veram & solidam fuisse extrema illa communi & peracerba sequentis anni calamitate, quasi aurum coticula, comprobatum est.

CAPVT XVI 
Miseris in magna annonæ caritate plura collata subsidia.
[56] Annus appetebat eius seculi vigesimus octauus, calamitatibus atque hominum funeribus fœcundissimus & memorabilis, [in summa annonæ caritate.] si quis alius. Hic satis amplam caritatis & patientæ palæstram, optatam & copiosam ærumnarum segetem, & vberiorem, quam antea, benemerendi de hominibus materiam Hieronymo obtulit. Laboratum enim eo anno tota fere Gallia Cisalpina adeo grauiter annonæ caritate, vt nullus tantam aliquando se vidisse, aut audisse rei frumentariæ ceterarumque frugum difficultatem testaretur: quod malum ita breui auctum est, qua soli sterilitate, qua bellorum difficultate, in agro præsertim Mediolanensi ipsaque Insubrum principe ciuitate; [fame pressos,] vt, euincente dira fame naturæ fastidium cum nausea sordidos [Col. 0232E] insolentesque cibos reiicientis, consumptis cibariis, iumentorum strages passim homines ediderint, feles, canes, mures deuorarint, aliaque multa in iucundissimas epulas habuerint, quæ humanus stomachus perhorrescere consueuit. E fertilissimo totius Insubriæ agro, de reliquis facilis est coniectura; vt nō leuiter dubitaretur a multis, ne fame ciuitates illæ ciue exhaustæ, delerentur. Multo melius cum Venetis Præfectorum annonæ diligentia agebatur, [Venetias, frugum horreum,] qui communem egestatem certis indiciis præsagientes, ingentem vndique rei frumentariæ ceterarumq; frugum copiam per annotinas naues mature comportandam curarant. Sed eius abundantiæ fama per Insubrum ciuitates euulgata, adeo breui omnium ordinum vndique multitudinem acciuit, vt ibi etiam durior in dies annona fieri, grauique fame ciuitas vrgeri cœperit, eiusque non multo post commutata facies, misera species, flebilis aspectus extiterit. Oberrabant siquidem ante omnium oculos miserorum greges, [vndique petentes,] omnia mendicis, atque ægris late compita obsessa laborabant, adulta iam hyeme, & ingrauescente in dies egestate, algore & fame enectis: ora pallentia, corpora quasi horribili tabe consumpta, color exhaustus, fractæ vires ad vocem & eiulatum, nedum ad incessum imbecillæ, vultus animosque bonorum [Col. 0232F] omnium tristitia, & mœrore defixos tenebant: & vrgens extremi tot miserorum casus expectatio omnium mentes solicitabat.
[57] [adiuuat:] Indoluit præ ceteris Hieronymus diræ calamitatis acerbitatem, & innumerabilium pene egenorum funestas clades intimo animi sensu ingemuit, hæsitque aliquamdiu peracerbo dolore vehementer consternatus. Sed magnanima illa sua in proximos caritate paullo post erectus, omnium egestatem animo complexus, [caritate liberali] de omnibus subleuandis, etiamsi domesticas omnes in eam rem opes exhauriri oporteret, cogitauit, reque ipsa cogitata perfecit: nam omnium calamitosorum cura magno animi ardore suscepta, eos domum adductos, omni caritatis officio recreatos, stipe auctos, veste etiam, si opus esset, ornatos dimittebat: in compitis ac viis iacentibus large & copiose sua pecunia subueniebat: quocunque iret, nemo inops occurrebat, in quem ille non fuse de sua misericordia deriuaret. Familias, quarum inopiam nobilis pudor aggrauabat, clam alendas sibi assumebat. Cumque de tanta in pauperes benignitate admodum frequentes, & secundi manarent tota ciuitate rumores; egenorum turba ad Hieronymi ædes alimenta petitura, velut examen apum, vndecunque conuolabat: quos ille profusa & benefica in pauperes natura exceptos, cibo reficiebat, veste   [Page 233]  [Col. 0233A] tegebat, nummis etiam instruebat. Quæ indefessæ pietatis officia, [omnē distribuit pecuniam,] quotidiana nec interrupta benignitate, eo breui processerunt, vt deficiente censu, & excussa in pauperes crumena, ne vnus quidem illi superesset ad seipsum alendū, nedum ad inopes subleuandos, nūmus.
[58] Sed tum maxime cum nihil esset pietati relictum, intellectum est, quo pietatis ardore ferueret, & quo caritatis studio pauperum inopiæ subleuandæ flagraret. Multa enim secum animo voluens, [vendita supellectile.] id tandem consilij cepit, vt ornamenta domus, pretiosamque suppellectilem distraheret, & quæ antea parietibus domoque exornandis inseruierant, tum feliciori consilio ad animæ ornamentum, pauperumque subsidium traduceret; quo diutius Christianæ pietatis fons largissime flueret. Magna itaque bonorum distractione facta, nec vilioris substantiæ, quin vestium & indumentorum, pretiosiorisque rei domesticæ, & ingenti collecta pecunia, [subuenit egenis,] largius est multorum necessitatibus prospectum; solenne que illi exinde fuit nihil domi proprium, quāuis eximium aut necessarium, sed cuncta pauperibus possidere; eaque promiscue, solius fraternæ necessitatis habita ratione, euulgare. Itaque breui domum suam nobili ante peristromate, & delicata supellectili fulgentem, vniuerso ornamentorum apparatu denudatam, [Col. 0233B] & vacuam, in xenodochium propemodum conuertit; vulgo enim a miseris nullo discrimine eius atria, porticus, interiora domus frequentabantur; si qui etiam tecto carerent, hospitio excipiebantur; vt non minus in Hieronymum cadere, quod de se S. Iob affirmabat, mihi videatur: Si negaui, quod volebant, pauperibus & oculos viduæ expectare feci. [Iob 31.] [Iobo comparatus:] Si comedi buccellam meam solus, & non comedit pupillus ex ea. Quia ab infantia mea creuit mecum miseratio, & de vtero matris meæ egressa est mecum. Si despexi prætereuntem, eo quod non habuerit indumentum, & absque operimento pauperem. Si non benedixerunt mihilatera eius, & de velleribus ouium mearum calefactus est. Hæc, inquam, vsurpare poterat, & misericordiæ lacte se nutritum gloriari, qui adeo referta pietatis viscera gerebat, nihil vt sibi reliquum faceret, quo humana quæque in egentes deriuaret subsidia, cumque pecunia, vel cibus ad manum non essent, diuendita re familiari, [ad idem mouet ciues exemplo suo:] eorum inopiam subleuaret. Hac tanta Hieronymi caritate tota vrbe enitente, prouocata est multorum in pauperes misericordia, plurimis iniectus subueniendi ardor, reque ipsa maior deinceps fuit in miseros ciuium caritas, largior in egenos erogata benignitas, excita haud dubie tam illustri Hieronymi exēplo.
[59] [Col. 0233C] Sed his non contenta finibus ad decumbentes & occumbentes etiam progressa est Hieronymi cura: iis enim crebro assidere, sedulo ministrare, solatio pariter & auxilio esse studebat; [succurrit ægris] quos in lecto vis morbi extingueret, hos supremam illam summæ rei clausulam consummantes adhortationibus salutaribus & monitis adiuuabat, ardentissimis verbis confirmabat: nihilque, quod in extremo illo certamine præsidio futurum esset, [& moribundis;] omittebat. Verum ne cum suprema quidem occumbentis vitæ clausula, tam spectatæ pietatis periodus claudebatur: ipsa etiam defunctorum cadauera omnis vitæ & sensus expertia, complexa. Cum enim res eo loci deuenisset, vt passim iacentes in compitis pauperes miserandum in modum expirarent; & non raro per medias vias atque fora tristi sane & luctuoso spectaculo prostrata eorum corpora, [mortuos noctu sepelit,] quos vel dira fames extinxisset, vel frigore & gelu sæua necasset hyems, sepulturæ beneficio destituta iacerent; hoc etiam ad suam pertinere caritatem Hieronymus arbitratus, diebus in viuorum ministerium absumptis, in sepeliendis mortuorum corporibus noctes insudabat. Erat enim hoc illi frequentissimum per media intempestæ noctis silentia vicos ciuitatis obire, [cadauera humeris ad cœmeteria defert.] vt, si quem extremo languore oppressum, & iam vita destitutum inuenisset, consuetæ caritatis officio, vel funus ei curaret, vel in [Col. 0233D] humeros sublatum, quod sæpissime faciebat, ad sacra cœmeteria ipse deferret. Et quamuis tam insigne pietatis officium clam ille cuperet esse; haud tamen diu celari potuit, fuitque tam egregium facinus etiam ab illius ætatis Oratoribus celebratum; quod suo loco dicemus. His ille misericordiæ operibus annum ferme totum transegit, magnamque pauperum turbam, quoad nouis frugibus ditior annus copiam frumenti vberiorem suppeditare cœpit, aluit: vt, hac tam benigna, & prolixa in pauperes natura fontes sibi Diuinæ aperuisse clementiæ, tutamque muniuisse ad salutem viam plane videri possit.

CAPVT XVII 
Ioanne Petro Caraffa familiariter vtitur.
[60] Avctus est Hieronymus per id tempus alio non ignobili spiritalis vitæ magistro: is fuit Ioannes Petrus Caraffa, [Ioannes Petrus Caraffa,] vir & doctrinarum omnium insigni laude florens, & magnæ integritatis, pietatisque fama illustris, qui postea in Cardinalium Collegium a Paulo Tertio lectus, eiusque ordinis princeps, Marcelli Secundi Pontificatum excipiens, Paulus IV, [postea Cardinalis,] mutato de more nomine, appellari voluit: huius opera & [Col. 0233E] consilio vtebatur assidue Hieronymus, eique tantum deferebat, nihil vt eo inconsulto moliretur; [& Papa Paulus IV,] vt ideo multa deinceps ad Hieronymo sua sponte gesta Caraffæ consiliis ascriberentur, quod suis infra locis dicetur. Interim quis eo tempore Caraffa, & quæ illi occasio Venetiis commorandi, & consuetudinis cum Hieronymo (paullo altius repetita rei narratione, sed sine fastidio ac molestia) aperiendum. Datus fuerat Ioannes Petrus ab Iulio II sub initium Pontificatus Teatinæ Ecclesiæ in Marsis Pontifex: [relicto Episcopatu Teatino,] & ad Archiepiscopatum Brundusinum Teatinensi longe opulentiorem apud Clementem VII a Carolo Cæsare postulabatur. Sed multo maiora in Dei gloriam, & animarum lucra animo moliens Caraffa, etiam Teatinensi Episcopatu se sponte exuit, Summique Pontificis arbitrio libere conferendum permisit: tum lectis notæ probitatis & nobilitatis aliquot sociis, ipso Clemente approbante, anno sui Pontificatus primo, [ordinem Clericorū Regulariū instituit anno 1524:] eiusque seculi vigesimo quarto solennioribus Religionis votis Romæ nuncupatis, Clericorum Regularium primus auctor extitit: quibuscum, exiguis ædibus ad Montē-Pincium conductis, religiosam vitam ducebat.
[61] [Col. 0233F] Sed mox annus irruptione turbulentissimus externa vigesimus septimus est subsecutus: cum Borbonij arma a Romanæ ciuitati superfusa, fœda populatione ac direptione simul Vrbi, [Roma, a Borbonio anno 1527 capta, & turpiter spoliata,] simul Religioni vastitatem intulere, vt inter Romanæ Vrbis & sacrorum clades, nulla forte maior aut turpior numeretur. Erat exercitus pene totus ex Catholicæ fidei desertoribus, & Pontificiæ Sedis hostibus infensissimis conflatus, quibus studium desæuire per lasciuiam in sacra, & ex Clericorum iniuriis ac dehonestamentis voluptas. Vnde sacri homines statim sæuo victori ludibrium, & prȩcipua materies infestissimæ crudelitatis: Roma in primis miserante cum lacrymis, Ecclesiæ Catholicæ Pontificem ciectum, & sua pulsam Sede vicariam illam veri numinis maiestatem: Ædes vero sacræ, religiosorumque cœnobia militares in casas fœdo spectaculo concessere: Ibi manipulares nulla reuerentia sacri soli, tamquam in ganeo, & fornice, alea, ventre, & omni reliqua fœditate lasciuiebant; atque adeo vniuersa, [amissis bonis suis,] cruento rapacissimoque milite summa cum sacrorum iniuria furente, & funestissime populante, fædata, direpta. At ne intra vilia quidem & exigua tecta pauperes nouique religiosi, de quibus agimus, fuere tuti; ad erogandam siquidem pecuniam a direptore milite compelluntur;   [Page 234]  [Col. 0234A] idque domestica egestate prohibente, indignis probris ac verberibus male accipiuntur, tenui & vili supellectili expoliantur. Quare in tam miserabili & extrema Vrbis clade, & rerum omnium direptione, sibi diutius Romæ subsistendum non putarunt. Igitur Veneti Oratoris ab Vrbe discedentis benignitatem nacti, anni sub exitum, [coactus abire, Venetias migrat:] cum eo Venetias commigrarunt, conductisque ædibus ad S. Nicolai Tolentinatis, anno ineunte vigesimo octauo, domicilium posuerunt; vbi fuit Caraffa ad annum fere trigesimum sextum, quo a Paulo III sui item Pontificatus anno tertio, Cardinalis honore inauguratus est.
[62] Vt primum doctrinæ & pietatis nouorum Religiosorum fama latius per Vrbem manare cœpit, multorum ad eos factus est concursus, multis religiosi instituti probata est disciplina, [eum Hieronymus adit,] ardenter etiam expetita & suscepta: plurimorum ciuium, Patrum opera & studio, castigatus vitæ luxus & morum licentia; nec sero ista ad Hieronymi aures deferuntur, qui, vt erat proborum studiosissimus, facile ad eos se confert, Caraffæque consuetudine maxime delectatus cœpit religiosas ædes frequentare; nec molestus erat Ioanni Petro creber Hieronymi accessus, nec inutilis Hieronymo; ille enim hominis nobilitatem tanto cum pietatis ardore [Col. 0234B] coniunctam suspiciebat & admirabatur: Hieronymus vicissim in Caraffa vniuersa humanæ diuinæque sapientiæ ornamenta cum summa vitæ integritate, [cum fructu audit,] non sine admiratione vbique commendabat ac prædicabat: multaque in animæ & salutis suæ commodum, spiritalisque profectus vberiorem fructum semper e congressu probatissimi hominis hauriebat. Itaque venit illi in mentem ad sanctiora maioraque pietatis studia informandum Ioanni Petro se tradere: [Patrem spiritualē eligit:] quippe nihil in spiritalis vitæ progressu regendarum animarum moderatore peritissimo antiquius habebat; qualis ei Caraffa videbatur, e cuius nutibus, veluti certo diuinæ voluntatis interprete, totus penderet, seque & sua componeret vniuersa; propterea quod certa lege sibi indixerat iampridem, nihil vt proprio statueret arbitrio, neue in rerum spiritalium vsu, suo fallaci sensu & inexperto vteretur ductore, ne hac vna via occultis dæmonum fraudibus facilis pateret aditus. Quod pium & prudens animi decretum adeo religiose tota vita seruauit, vt ne pietatis quidem opera, inscio & inconsulto conscientiæ moderatore, aggrederetur: siue quod adeo illi in omnibus proprij sensus esset suspecta liberatas: siue quod sciret, quo minus de nostro imperata res habet, eo cumulatiori mercede meritum obsequij compensari. Igitur, vel priore magistro destitutus, vel [Col. 0234C] quod vtriusque operam perutilem sibi existimaret, e Caraffa quæsiuit, vt sese rerum spiritalium doctrina instituendum susciperet, de se, & de rebus suis, ex Dei gloria animæque salute, libere statuere vellet; id sibi pergratum fore.
[63] Non grauate prouinciam suscepit Caraffa, ex eo fertili solo vberem frugum copiam se breui collecturum (quod postea rei euentus comprobauit) coniiciens; &, [e colloquio eius proficit in virtute,] quod liberaliter spoponderat, pari postea fide ac religione persoluit; sæpius actum est inter eos de diuinis rebus, de proximorum salute procuranda, de corruptis eius ætatis moribus sanandis, de nouo certoque vitæ genere deligendo; quibus frequentissimis colloquiis ad strenue in vinea Domini laborandum, quotidie magis inflammabatur Hieronymus; nec contemnendos in rerum spiritalium exercitatione progressus ostendebat, quibus in dies eius spiritus pietasque Caraffæ amplius probabatur: numquam tamen illum suo nouo ordini adiungendum curauit; forte, quia, communicato cum eo animi sui consilio, intelligeret hominem ad alia omnino, [nūquam sollicitatus ad eius religionis ingressum;] sed tamen Christianæ Reipublicæ proximorumque saluti perutilia, a Deo vocari, ac proinde, cum eum maximi faceret, quotidieque ad pietatis progressum vrgeret; interiori tamen [Col. 0234D] religione prohibebatur, ne ad ingressum recentis religionis illum solicitaret. Quin etiam Caraffæ auspiciis & consiliis, Hieronymum ad pauperum derelictorum curam animum applicuisse adeo certa & constans eorum opinio fuit, qui ab eodem Hieronymo in partem laboris socij lecti fuerant; vt anno ab eius obitu decimo, a Ioanne Petro Caraffa tum Cardinali, [num adiutus in sua fundanda?] hoc vno maxime nomine, cum suo ordine Congregationis vnionem postularint, quod scilicet eius auspiciis illorum operum essent fundamenta iacta, & quod ad eos Hieronymum ipse destinasset, sed rem b aliter se habuisse idem ipse Caraffa datis ad Caietanum Thienensem literis affirmat, qui totum hoc Hieronymi consilio & caritati ingenue tribuit. [Lib. 3. c. 6.]
[64] Mirifice autem temporum progressu tanta illa Ioannis Petri, [ex horum cōiunctione, exorta mutua vtriusque Ordinis caritas,] & Hieronymi animorum consensio voluntatumque conspiratio apud vtriusque ordinis alumnos processit, velut a radice mutuæ caritatis vigor ad ramos transmissus: vt non minoribus beneuolentiæ vinculis hæ duæ familiæ modo vinciantur, quam ipsa ambarum Religionum capita fuerint amoris & caritatis necessitudine copulata. Qui vero primus Patrum Teatinorum locus a Hieronymo Venetiis est frequentatus, is postea nostris vsui & commodo maxime fuit. [Col. 0234E] Nam ad eius seminarij administrationem, quod Ioannes Triuisanus Patriarcha, magno sane Venetæ Ecclesiæ non solum ornamento, sed fructu excitauerat, Patribus nostris ab eodem Veneto Patriarcha vocatis, ad idque amplissimis ædibus apud S. Hieremiæ conductis, vbi annos ferme viginti eoque amplius Seminarium substitit, nullum interim nostris erat publicæ ecclesiæ, nullum religiosæ sepulturæ ius, sed domestico sacello ad quotidiana & priuata sacrificia vtebamur. Itaque e Patribus per id tempus qui decessissent ad S. Nicolai Patrum Teatinorum religioso funere efferebantur: vbi longo linteatorum Patrum ordine cantu & funalibus occurrente, perhonorifice excepti, [& eadem apud Teatinos sepultura.] sacrisque Ecclesiæ precibus & cæremoniis expiati, intra domesticum cœmeterium, eodem sacro vestium & luminum apparatu cantuque comitante, condebantur. Vt quasi iam tum videretur Hieronymus filiis deinceps in societate procreandis, sepulturæ locum indicare, & viam aperire commodissimum sane locum; vt iidem vita defuncti apud eos conquiescerent, quibuscum animorum summa coniunctione concordissime vixerant. Sed de Caraffa non semel mentio redibit.

[Annotata]

End Notea De Roma capta agunt Tilius, Bellaius, Paradinus, Guicciardinus, Silos, aliiq;, & in Annal. Eccl. Spondanus ad hunc annum. 1527. 
End Noteb [Col. 0234F] Silos lib. 7 historiæ Teatinorum ait hoc in loco Turturam a vero desciuisse: quam controuersiam inter illos amice transigi satius, & Deo Sanctisq; gratius. 

CAPVT XVIII 
E graui morbo desperata salute conualescit.
[65] Neque solum effusa bonorum largitione, sed grauissimi etiam morbi molestiis, & supremo vitæ discrimine explorata est Hieronymi virtus & constantia; [Hieronymus morbo periculoso correptus,] siquidem diram famis calamitatem popularis quædam lues est consecuta. Morbi genus id erat, quod, febri non intermittente, & accessionibus per interualla increbrescente, per aliquot dies, ægri corpore pertentato, mox illud variis colorum maculis amethystinis, rubris, & murinis, haud dubio vicinæ mortis argumento, conspergebat (huiusmodi maculæ ab antiquioribus medicis papulæ nuncupantur, seu morbilli) Cum vero mali contagio latius serperet, & nihilo vero segnius pietatis opera exequeretur Hieronymus: eadem infirmitate correptus, lecto decumbere est coactus.   [Page 235]  [Col. 0235A] Morbi vim vt sensit, ad animæ curationem se primo conuertit, [confessus peccata, sacro viatico munitur:] & expiatis peccatorum maculis, sacro pane refici voluit; tum Deo rite compositus, seque ipsum impense illi commendans, de corporis infirmitate perinde solicitus fuit, ac si ad eum nulla ratione pertineret; ita Deo hærenti cælestia præ terrenis erant in votis. Tenuit hominem aliquot dies morbus, cumque se febris perpetuo intenderet; ita inualuit, vt iam maculæ illæ supremi discriminis indices toto corpore cernerentur, eo perniciosiores, quo maiori nigredine inficiebantur, vt eius saluti & curationi medici plane diffiderent.
[66] Grauior tamen quædam animi, quam corporis molestia Hieronymum torquebat, hinc spe, metu illinc languentis animum ancipiti cura distrahente, subinde lætior, tristis interdum, ac mœrens cernebatur: nam cælestium bonorum spe in hominis animo nonnumquam largius sese effundente, [modo spe æternæ vitæ erigitur,] secum ipse magna cum voluptate reputabat, num compendiaria ista via sese Deus vellet ad amœna Paradisi his emissum vinculis euocare: eaque æternæ beatitudinis expectatione, tantis voluptatibus perfundebatur, vt e vultu ipso, licet vicinæ mortis appulsu & morbi tabe confecto, [Col. 0235B] manifesta tamen emicarent intimæ delectationis & lætitiæ argumenta. Sed mox inanem gestientis & exultantis animi sensum sanior illa corrigebat, penitusque comprimebat plena timoris cogitatio: quæ nondum cælo maturum hominem monebat, [modo recordatione præteritorū peccatorum terretur:] qui adeo longo tempore sceleribus fœdatus, & toties infernum ignem commeritus, nondum tamen longo aliquo, & asperiore pœnitentiæ exercitio, & caritatis officiis expiatus, superiora crimina redemisset: abhorrere hoc a Diuina lege, esse admodum a suis culpis alienum. Itaque talibus curis in diuersa trahentibus, anceps ac dubius nutabat animus, & extremo corporis languore conflictatus, acerbiore etiam æternæ salutis metu discruciabatur, veritus, ne pœnitentiæ spatio intempesta morte prærepto, vel de rerum summa periclitaretur, vel certe longe diuturniora & acerbiora illum manerent post obitum supplicia perferenda.
[67] [inunctus] Inter hæc Sacramentorum vsu conscientiam repurgat, animum præparat, riteque ad extremum illud certamen inunctus supremam iam expectat horam. Cum tandem gaudio & timore paulum abire iussis, se totum Diuinæ voluntati permittit, & in preces effusus, [(e Dei voluntati offert:] Deum enixe rogat, vt, si e sua salute Diuinique numinis honore foret, siue præsens vitæ interitus ad suorum scelerum vindictam, siue longior lucis vsura [Col. 0235C] ad asperiora pœnitentiæ studia, & ea executioni mandanda, quæ in proximorum salutem tamdiu, non sine illius instinctu, animo agitaret: supremus ipse, & æquissimus vitæ arbiter pro sua olementia ancipitem futuri casus euentum moderetur: se omnino diuinæ voluntati libentissime cessurum, &, quocunque vocaret, secuturum. Gratissimæ Deo fuere preces, cum pœnitentiæ ardore, tum diuinæ voluntati obsequendi studio. Exinde enim melius factum est laboranti; vt releuatus morbo, & lecto surgere, & suis niti pedibus iam posset; citissimeque ex ea infirmitate medicis admirantibus emersit, & idoneis auctus viribus, integer restitutus est suis :vt miraculo par visum sit hominem medicorum iudicio depositum conualuisse tam cito. [subito conualescit.] At vero licet æternæ quietis gaudia peroptaret, eam tamen dilationem tulit non inuitus: maximoque in lucro posuit, quod diceret, sacrificium suæ vitæ, pœnitentiæ sibi lacrymis, & asperitatum incommodis per aliquot etiam annos expiandum, & proximorum saluti consulendum. Quippe tam insigni vitæ diuinitus prorogatæ beneficio hæc sibi Diuino nutu imponi, plane intellexit. Quare illud firmum certumque statuit eam totam, quam vnius Dei præsenti ope ac miraculo haberet, vitam, Diuinæ gloriæ, pœnitentiæ studijs, proximorumque saluti consecrare, idque multo etiam præstitit copiosius, quam promisit.

LIBER SECVNDVS
[Col. 0235D] 

CAPVT I 
Hieronymi deliberatio de noua vitæ ratione instituenda.
[1] Valetudine iam confirmata, ad pristina pietatis officia, pœnitentiæque labores se confert: eoque ardentius in huiusmodi curas incūbit; quo recenti & proprio exemplo extremā ægrorū indigentiā didicerat, & Diuinā clementiā ac bonitatem in se ipsum fuerat expertus. Verum, multis diebus hisce muneribus absumptis, meliorū ille ȩmulator charismatum, haud sibi satisfaciebat: quippe, progrediente die, nouo semper se pietatis studio excitari, ardentiore in Deum, & proximos amore incendi, ad maiora rapi sentiebat; quod excelsi animi flāma cœlesti igne succensa, [Hieronymus deliberat de noua vitæ ratione,] humili loco hærere non posset. Consilium itaque cœpit a cupiditate immortalis & æternæ gloriæ excelsum plane, & homine terrenis rebus superiore dignum, [Col. 0235E] vt ab se opibus omnibus abdicatis, Senatoria toga, nobilitatisque insignibus reiectis, & Reipub. dignitatibus penitus contemptis, liberiore voce tandem abiectum illud & humile vitæ genus, quod animo conceperat, profiteretur, vitamque omnem perpetuo operum caritatis ministerio publice deuoueret. Ceterum deliberationem hanc de priuatæ, & abiectissimæ vitæ ratione serio ingressus, spiritu cum carne luctante, satis arduam contranitentis sensus & reluctantis naturæ pugnam est expertus. Quæ contra facere maxime videbantur, erant, nepotum cura, familiæ splendor, Reipub. pietas. Nepotum res, & familiæ decus negligere, inhumanum; Rempub. deserere impiū videbatur. [nepotum curas facile seponit:] Verum nepotum negotia minus Hieronymum morabantur, quando illorum maior natu & rem familiarem curare, & rebus suis tuto per ætatem præesse posse videretur.
[2] Sed, eo enauigato scopulo, difficiliorem omnino exitum e mundi Reipublicæque honoribus est nactus, mirifice hominis animum torquente amore patriæ. Est enim peculiare Venetis a natura insitum, adeo propensis & conspirantibus animorum studiis publicam rem diligere; vt ceteris nationibus amore & pietate in patriam longissime antecellere putentur. Eam vero multo impensius adamabat Hieronymus, [amore Reip. & suæ dignitatis diu detentus,] quod [Col. 0235E] cum illius caussa extrema adisset pericula; mutuam gratitudinis significationem ab se desiderari Respublica non permitteret, in qua præstans ac nobilis Senator haberetur, & apud ciuitatem vniuersam admodum gratiosus esset, & in qua tamdem summa prudentia, multiplex rerum vsus, vitæ grauitas, & morum probitas expeditum illi ad amplissimos honores cursum, nisi per eum stetisset, ostentarent. Quare in vtramque partem ita multa eademque grauissima succurrebant suadentia nouum vitæ institutum, atque dissuadentia; vt difficilis admodum & perobscura existeret tantæ rei deliberatio: cumque sensus humanus & Diuina pietas ex æquo fere in eius decertarent pectore, non sumpto cibo, non data oculis quiete, dies aliquot illo curarum æstu, quasique cogitationum conflictu & vicissitudine, inter ancipites hinc inde fluctuantis animi & incerti propensiones, magna cum perturbatione est iactatus: reque ipsa didicit quam difficilis & laboriosus sit egregius rerum humanarum contemptus, & quam ægre sensus ab his auellatur, quæ semel impense dilexit.
[3] Inter hæc sæpe animo æstuare, nunc algere, modo Diuino amore incensus, ad castra spiritalis militiæ aspirare, nunc honorum & nobilioris vitæ splendore, aliisque sensuum blandimentis ab ea mente reuocari & deterreri, donec hisce cogitationibus secum diu luctatus   [Page 236]  [Col. 0236A] puriorem hausit Diuini luminis radium, seque ad sanctiora consilia, & perpetua pietatis officia, acriori quam antea impulsu ferri persensit: iamque caduca omnia fastidiens, ac moræ omnis impatiens sibimet indignari, hisque fere dictis non sine lacrymis seipsum acrius vrgere, grauiterque obiurgare cœpit. Quid agimus anima? quid expectamus? cur acceptam a Domino vitam, [secum luctatur:] non eidem reddimus? cur promissa non soluimus? quid tanto amore vanitatem sectamur? Quid tandem est in his rebus tam præclarum, aut sublime, quod nos a cælestium amore possit abducere? an gloriæ splendor ac dignitas? quæ tandem hæc gloria? cuius caussa prehensandum quotidie ac diligenter, supplicandum omnibus, multorum suscipiendæ inimicitiæ, & ab fluctuanti atque incerto multitudinis iudicio pendendū? Quanto sane melius est Diuinam clementiam assiduis orationum precibus prehensare, æternum beatitudinis decus ambire, Diuinæ gloriæ quam priuatæ studere? At Reipublicæ pietas vrget, atque satis illi operæ præstitum, satis laboribus & periculis mortali huic patriæ factum; cur modo pro æterna non laborandū? an patriæ, quæ me mortalem genuit, summa erit apud me ratio, illius vero, quæ me immortalem [Col. 0236B] expectat, nulla? ad illustrandumne familiæ nomen, magnos in Repub. honores consectari libet? At satis maiorum bene rebus gestis nobilitatam stirpis memoriam cernimus; illustrioraque, cum volet Deus, feret posteritas: cur Euangelicam nobilitatem cælo plane dignā, vnice Deo caram & dilectam non conquirimus? cur non immortalem nominis famam apud Deum sectamur? falsa hæc, fluxaque bona plurimum apud me valebunt, æterna illa & vera minimum? cælestia præ terrenis, Diuina præ humanis contemnam? Quæ schola, quæ religio docuit præferre puluerem cælo, homines Deo? An cum Reipublicæ principem & vegetem vitæ partem impendero, cum rem familiarem auxero, cum prædia locauero, cum humana omnia procurauero; tum ambitionis occupationem perosus, si quid supererit otij, me ad Dei cultum, animæque procurationem conuertam? Hominum non Deo, sed sibi seruientium, ista sunt. Pereat hic omnis amor, vt viuat cælestis. Quid enim salutarius, quid prudentius fieri potest, quam spretis labentibus & caducis, cælestia & æterna consectari? Aude Hieronyme, Deum vocantem sequere.
[4] Dum hæc, & huiusmodi multa intenta mentis contentione & cogitationum conflictu secum ipse loquitur; præsentem, & manifestam expertus est superni Numinis vim. Ardentissime enim cœpit Diuini amoris [Col. 0236C] æstu torreri hominis pectus, vt ebullire & colliquefieri, nec diutius posse ardoris flammam ferre videretur: [diuinitus illustratus,] & ad nouum de cælo lumen, ita se totum sensit Diuina virtute in virum alterum sensim commutatum, vt eumdem se esse plane negaret. Quare depulsis ex animo rerum humanarum affectionibus, discussa sensuum & cæcæ mentis tetra caligine, diuinæ gratiæ stimulis diutius obluctari non potuit, sed excitanti vrgentique Deo manus dare compulsus est. Igitur ad Christi pendentis effigiem supplex stratus, calenti lacrymarum imbre irrorato solo, crebrisque gemitibus & suspiriis imis pectoribus eductis, euocatisque ardenter in opem Superis, seipsum suaque omnia, tota anima, [pauperum ministeriū eligit:] toto corde ac voluntate, ardentissime Deo consecrat: abdicatis opibus & honoribus, perpetuo pauperum ministerio in vili abiectoque habitu se addicit: pro tam insigni diuinitus immissæ vocationis beneficio, imo pectore gratias agit, vt par est; voluntati vires sufficere, suæque gratiæ præsidio, in tam sancto & firmo proposito perpetuo tueri vellet, enixe deprecatur.
[5] Ab oratione digressus nepotem natu maximum aduocat, ardenti cohortatione ad ea, quæ Christiani hominis & integerrimi Senatoris sunt, inflammat; vt [Col. 0236D] tandem rerum suarum procurationem suscipiat, admonet: dati & accepti rationes præteritæque administrationis diligentissime a reddit: [curam familiæ fratris transfert in nepotem:] quanta fide res eius procurarit, quanta cura auxerit, nullo ad se deriuato emolumento, ostendit: vt eadem tamquam villicus fidelis, & dispensator a Domino constitutus, integre curare pergat, hortatur: se ad maiora a Domino vocatum, haud diutius posse talium rerum occupationibus distineri. Nondum, quid consilij subesset, intellexerat nepos; obortis tamen lacrymis, Hieronymum enixe rogat, vt in suscepta rerum suarum procuratione, reique familiaris administratione pergeret, neue amplissimos Reipub. honores magno cum familiæ detrimento abiiceret. Cum interim hominem intuetur, quæ suboscure verbis indicarat, palam factis explicantem, nouoque & insolenti vestium genere, qualis internus esset animi habitus, præseferentem.
[6] Veste oblonga, manicis infra cubitum admodum laxis, strictioribus ad manus vtitur Veneta nobilitas, eaque communi vsu nigri coloris; nisi vel maiores Reipub. dignitates, [depositis vestibus Senatoriis,] vel solenniores Senatorum concursus purpuram poscant, eiusdemque coloris in læuum humerum reiecta stola. Hæc suæ nobilitatis insignia ab se tandem reiecit, perpetuoque ablegauit Hieronymus: [Col. 0236E] nobiliores etiam quascumque internas vestes ad intimam vsque subuculam sibi detraxit, & veluti a Domino hactenus commodatas eidem libentissime reddidit, earum loco vilem & pannosum habitum, domi forte repertum, [vilem habitum assumit:] vsum pauperis cuiuspiam antea comparatum, induit, crassiores calceos, quibus rustici vtuntur (perones vocant) adhibet, nec nobiliori pallio humeros tegit. Intuebatur hæc nepos, mœrore & admiratione defixus: intuebantur domestici, animo & cogitatione suspensi, manantibus interim ex omnium oculis vbertim lacrymis. Sed carnem aut sanguinem non respexit nouus Christi miles.
[7] Verum nobilioribus & hucusque insolitis spiritalis militiæ armis munitus, qui proprium sensum iam subegerat, cum mundo ipso quamprimum sibi congrediendum statuit. Quamobrem, vel quam constanter & ex animo ad Christum defecisset, mundoque bellum indixisset, declaraturus, vel paupertatem humanarumque rerum despicientiam iamdiu animo retentam palam professurus, ne salutatis quidem domesticis, statim pannosus & peronatus domo egreditur, nobiliora ciuitatis templa adit, [templa vrbis adit,] seque nouis Euangelicæ paupertatis insignibus ornatum, spectandum præbet. Non minus gratum Deo, & Angelis, quam hominibus admirabile spectaculum fuit. Mirum est, [Col. 0236F] quam vehementer vniuersam ciuitatem permouerit insolens vitæ ratio & noua vitæ conditio; multis, vt fit, hominem risu & iocis excipientibus; aliis, quibus pridem Hieronymi pietas non ignota erat, eiusdem religionem & animi demissionem admirantibus; [vario aspicientis motu.] quamplurimis rei admirandæ nouitate attonitis, ex ipso facti euentu tam inusitatæ mutationis iudicium expectantibus. Sed ille rumores ac suspiciones hominum neutiquam veritus, vni diuinæ voci, cor suum alloquenti, omnino parendum, &, in quamcumque vocaret partem, perpetuo obtemperandum statuit.

[Annotatum]

End Notea Rossius addit præfuisse publicum Notarium Ludouicum de Zorzi, & testes adhibitos Ioannem Franciscum Æmilianum consanguineum, & Ioannem Fanzagum. 

CAPVT II 
Eius vocatio ad pauperum derelictorum curam.
[8] Sed eo iam suscepto consilio, & quasi totius consequentis vitæ fundamento iacto, vt ex nobili illo & illustri rerum humanarum fastigio, non ad æqualem   [Page 237]  [Col. 0237A] modo cum ceteris, verum ad infimam etiam vitæ conditionem, & optatos Euangelicæ paupertatis amplexus descenderet; vnum illud supererat, vt, qui se infimis pauperum ministeriis eorumque saluti deuouisset, e tot caritatis officiis variisque exercitiorum generibus, quod potissimum amplecteretur, [Vlteriorē deliberationem adhibet,] decerneret: qua in consultatione aliquantum hæsit, quod ad omnia caritatis munera æque se paratum atque animatum cerneret. Non illi animus ad discrimina subeunda, non vires ad perferendos labores deerant: sed quid magis e Diuina gloria proximorumque salute esset, ignorabat. Quare flagrantissimus omni ratione probandi se Deo, vniuersumque vitæ suæ cursum ad vnam eius voluntatem, rectissimam benefactorum regulam, dirigendi, dies noctesque supplex illum precabatur, sibi vt illucesceret, eque tot ad salutem semitis, cui potissimum se vellet insistere, commonstraret: neque multo post in hac re defuit homini Diuinæ voluntatis sensum cognoscendi expedita ratio.
[9] E præteritis recentis annonæ angustiis & ciborum indigentia tetra grauisque lues exorta, & per ciuium capita vagata, adeo ingenti funerum strage vrbem vniuersam fœdum in modum deformarat, vt refertissima puerorum agmina, [considerata multitudine orborum puerorum,] parentibus orbata, internæ externæque institutionis cultura destituta, extremæ mendicitati & vitiorum omnium fœditati exposita, passim occurrerent, acerbo sane & miserabili spectaculo. Pupugit vehementer hominis pectus miserorum [Col. 0237B] casus, inspectaque sæpius orborum solitudo & egestas, in remedij cogitationem traxit; ac, dum quotidie precibus Diuinæ voluntatis decretum explorat, ardentius sentit plane eam sibi mentem inter orandum dari, quæ ad horum subleuandam inopiam, [eorum miseria motus,] & morum institutionem suscipiendam, illum inflammet ac rapiat; & quidem tam effusa beneuolentia, tanto voluntatis impetu, vt, siue cibum siue somnum caperet, ab hac vna cogitatione animum abducere non posset. Quare in dies noui operis desiderio sese in ipso orationis feruore ardentius intendente, Diuinæ vocantis gratiæ impulsum persensit, totoque pectore admisit, ac veluti tutor & pater miseris a Deo datus, non amplius sanctæ caritatis opus differre est ausus. Itaque fractis iam vitiosæ verecundiæ repagulis, & inani pudore deposito, operi manum celeriter admouit, & tum prima Venetiis orborum institutionis (quos mutuata a Græcis voce orphanos vulgus appellat) iecit initia, [curam suscipit.] in quo opere [Col. 0237C] subinde multis Italiæ locis promouendo, magno cum animarum fructu & ciuitatum commodo ad extremum vsque spiritum strenue decertauit vir egregius: &, quæ ab eo postea emanauit, humilis hæc Religio nostra Somaschensis, idem tuetur institutum, & vbique pro viribus vrget: quod certe quam commodum Reipublicæ, Deoque gratum acciderit, fuse suo reponemus loco. Nunc pium Hieronymi conatum sanctaque caritatis officia in tam laudabili pauperum institutione prosequamur.

CAPVT III 
Collectis orphanis certa domus assignata, & præscripta viuendi ratio.
[10] Ac primum ad sedulam huius miseræ destitutæque sobolis institutionem inchoandam, ædes sunt ab Hieronymo conductæ ad Diui Rochi illustre fanum; [Orphanos colligit,] omni deinde instrumento & supellectili, quæ ad domesticam habitationem vsui esse posset, & paupertati responderet, ornatæ: tum collecta vndique e triuiis & plateis ingens orborum manus, in paratas ædes deducta: [opificiis curat instrui,] postremo mercede acciti opifices, qui sedentariis artibus pueros instruerent; quibus scilicet & præsentem leuarent aliqua ex parte egestatem, & [Col. 0237D] honeste aliquando victitarent ipsi, & cum necessitas posceret, familiam etiam alerent. Ad colligendam autem stipem, si posset, neminem prorsus dilabi patiebatur: quippe sanis ac bene valentibus victum sibi precario parare, nisi christiana humilitate, vel Religionis instituto, aut necessitate impellente fieret, [prohibet mēdicare,] turpe ducebat & inhonestum. Et quidem iis, qui robusto cum sint corpore & validis lacertis, lāguori & ignauiæ ita se dedunt, quoduis vt malint, quam manu & honesto labore sua sibi, vnde viuant, quærere, veteri quodam Græcorum versu iubemur panem dare, sed, quasi pro obsonio, insuper pugnum impingere: scite sane vtrumque; illud quidem, quia homini panem roganti negare vix hominis videtur; hoc autem, vt discant ab illa fœda parandi victus ratione abstinere, & intelligant se bonis omnibus merito inuisos esse, qui per pudendam ignauiam ab aliis quæritant, quod laudabili industria sibi parare queunt. Inerti igitur, & desidiosæ mendicitati nolebat Hieronymus teneram ætatem assuescere, sed opificio instare, illud identidem ingeminans: Qui non laborat, non manducat. Sed exigua ad eo puerorum opera redibant lucra, vt tam numeroso gregi alendo, longo interuallo satis esse non possent. [2 Thessal. 3. 10] Itaque tota alendæ familiæ cura & procurationis moles vni Hieronymo [Col. 0237E] nitebatur, cuius erat & orborum tueri vitam, & conductarum ædium ac magistrorum pensitare mercedem. Neque vero ille in tanto puerorum numero, [Deo fiduciam eius iuuante;] ac tanta annonæ caritate, sua illa accensa in Deum fiducia, præsentem extimescebat inopiam, quam Diuina liberalitate cito subleuandam non dubitabat, quod breui deinde comprobauit euentus.
[11] Sed inter hæc multo impensius desudabat in puerorum animis Christiana pietate excolendis, eaque altius hærebat animo cura; quod, cum vna cum Patris pauperum nomine onus etiam periculi plenum in se suscepisset, [Christianis moribus imbuit,] ex Christianæ legis institutis eorum mores fingendi, non raro mente versabat, quam caro stetisset Heli Sacerdoti honestam liberorum disciplinam neglexisse. Quare, nullis adhuc certis legibus ad eam rem constitutis, non negligenter tamen regebantur pueri. Primo mane, somno expergefactos vna omnes inter vestiendum precationem Dominicam & salutationem Angelicam, Symbolum fidei, & alia pie ab ipso meditata, [pie surgendi,] elata voce recitare iubebat: tum, persolutis de more precationibus, sacro intererant attentissime: [audiendi sacrum,] a sacro deinde ad opificia discedebant. Neque vero, dum operi manus intenta vacat, vagatur animus inanibus cogitationibus, [Col. 0237F] aut in leues soluitur lingua confabulationes: sed, indicta violati silentij mulcta, linguam cohibet, [inter operandum hymnos cantandi,] & sacra lectio vel pia cohortatio mentem salubriter occupat; potest inter opificia sæpe Cælitum suffragia nominatim implorare, & sacros hymnos ac psalmos non sine cantu recitare, cæli terræque Reginam, & Matrem misericordiæ præscripta e formula cantuque inuocare, nonnunquam etiam, alternantibus choris, sacram eiusdem Virginis Rosariam modulationem concinere, facto initio ab oratione Dominica, [legendi rosarium,] quam & primo loco, & absoluta quaque decade, omnes simul alta voce decantabant, & tota pentacontide decursa, Litanias beatæ Virginis addere; [& Litanias B. Mariæ:] vt domus tota psallentium vocibus iucundissime personaret, non sine magna prætereuntium lætitia & pietate.
[12] Tum bis in die, sero opificio dimisso, & mane nondum inito, de Christianæ legis præceptis, [audiendi bis catechismum,] Catholicæque fidei capitibus erudiebantur: deinde litterarum elementa apicesque cognoscere, syllabas nectere, & verba rite percurrere edocebantur, sua voce Hieronymus eos sæpe ad virtutem formabat & excolebat: procul inde omnis profana garrulitas, nullus ferme nisi de pietate sermo, quod in teneris animulis multum erat. Mensæ accubituri, dum manus aqua mundant, quinquagesimum Psalmum alta voce reddunt, [pie accumbendi mēsa,] eorum animis solatij aliquid, & indulgentiæ bene precantes,   [Page 238]  [Col. 0238A] qui apud inferos vitæ maculas piacularis ignis ardoribus expurgant; idemque pietatis officium erga defunctos & vesperi cœnaturi, & a cœna cubitum discessuri persoluebant. Puerorum lectus erat culcitrula, palea vel stramine farta, linteamina, si quæ suppeterent, e crassiori aliqua materia rudia & aspera, [& decumbendi:] nec lodicula nobilior: mensa item pertenuis, eaque fere gratuita piorum misericordia instructa. Singulo quoque mense, nec non solennioribus Christi Domini beatæque Virginis feriis, [sæpe confitendi peccata.] volebat eos de peccatis confiteri: albati prodibant omnes, vestes e tela nonnihil genua excedentes, vt externus ille vestium nitor internum innocentium puerorum referre candorem videretur: singulis etiam & sertum globulorum ad orandum, beatamque Virginem salutandam, & sudariolum de cingulo pendebat. Atque hæc erant fere instituta, quibus pia loca id temporis, tamquam legibus, temperabat Hieronymus.
[13] Sed illud apud ciues commendationis plurimum habuit & admirationis, cum festis diebus, quos totos religioso cultui dicatos volebat, veluti supplicatione indicta, [Ducit diebus festis cantantes ad templa,] sanctissimi Crucifixi signo, salutari redemptionis nostræ trophæo, præeunte, longo ordine pueri Beatorum patrocinia nominatim deposcentes, & sacrarum precum carmina concinentes, in publicum [Col. 0238B] procedebant, plateas, fora, celebrioraque ciuitatis loca obeuntes. Ad sacras ædes vbi ventum erat, ibi mora aliqua supplicando ducta, repetebatur cantus, & intermissum iter: sacræ rei, & concioni, vbi Hieronymo visum esset, magna cum pietate intererant. Quam iucundum & suaue præbuerit ea res ciuitati spectaculum, non facile oratione consequi queam: comitabatur pium agmen ingens populi multitudo admirabunda, quæ ad inusitatæ rei spectaculum conuolarat: accurrebant omnes vndique vicatim visendi gratia nobiliores ciues, nouo rei aspectu suspensi; & quidem tanto omnium cum pietatis voluptatisque sensu, vt complures præ gaudio a lacrymis sibi non temperarent: alij cantus suauitate simulque puerorum pietate illecti, ad nomina Cælitum deuote responderent. Sed nihil æque Venetorum animos commouit, [rapit ciues in admirationem:] ac vnus Hieronymi aspectus, qui plebeio in amictu nouum agmen comitabatur, & in officio, si quid accideret, continebat, admirabili sane Christianæ humilitatis, & caritatis exemplo. Quod non satis pro dignitate admirari & commendare se posse videbantur, qui paullo ante Reipublicæ Senatorem, bello & pace longe clarissimum, intuiti, modo nouo & insolenti illius æui exemplo, titulos & fastum cum humili abiectione, opes [Col. 0238C] & facultates cum Euangelica inopia, purpuram & trabeas cum attrita laceraque veste commutasse cernebant. Sed humanæ ille salutis, quam laudis studiosior, nihil, quod Diuinæ gloriæ commodum, hominibusque salutare foret, aut sua ab ætate alienum, aut persona abhorrens ducebat. Ingentes motus fecit ea res in ciuium animis, multorumque languentia pectora ad pietatem excitauit & incendit.
[14] Hoc illustri pietatis exemplo sæpius repetito, adeo secunda totius ciuitatis admurmuratione noui operis institutio est celebrata; vt inusitatæ rei fama exciti complures cunctis ex ordinibus, ad pauperum domicilium confluerent, [visitatur a pluribus,] insolitam Christianæ pietatis speciem, quam auribus accepissent, oculis etiam vsurpaturi: & certe ipsa domesticæ disciplinæ ratio, ipsa pauperum pietas & modestia conspecta, lætissima seges erat sanctissimæ voluptatis: cumque bonus odor nouæ domus latius in dies tota ciuitate manaret, magisque in vulgus probaretur, omnium, quibus facultas aderat, excitata est atque deprompta benignitas, qua puerorum solitudini & egestati succurrerent, ne tantæ pietatis opus vna penuria victus intercideret: quin etiam præter ea, quæ quotidie communi hominum misericordia colligebantur, permulti Hieronymo certa [Col. 0238D] pecuniarum subsidia ex interuallo subministrabant, quibus rei familiaris angustia ita paullatim leuari cœpta est, vt, cum antea, egestate premente, [& largas eleemosynas accipit.] non infrequenter collectæ eleemosynæ, & corrasa ex opellis lucra exiguæ familiæ vix alimenta præberent, postea peropportuna ciuium benignitate factum sit, vt ita omnia affluerent, vt apud egentes nullus iam videretur relictus indigentiæ locus. Pij vero operis fama non sine magna Hieronymi laude manans, celebriorem hominis virtutem & pietatem reddebat: quoque ille intensiore cura ad abiecta quæque & vilissima e Christiana demissione sese abiicere studebat; eo magis in vulgus præclara nominis, & sanctitatis opinio augebatur. Adeo solida virtus despecta abiectione clarior, & Christiana humilitate redditur illustrior.

CAPVT IV 
Ad orphanos e vicinis etiam insulis colligendos proficiscitur.
[15] Eo magis autem enitebat Hieronymi labor & caritatis studium, quo miseriarum campus latius excurrebat; neque enim Venetæ vrbis finibus popularis [Col. 0238E] morbi calamitas circumscribebatur, sed sensim, vt fit, latius serpendo, post vrbanam stragem, circumfusas etiam insulas maiori clade peruaserat; quam vniuersam, [Incolis insularum, in vicinis vrbi Venetæ æstuariis sitarū,] seu ærumnarum & miseriarum, seu æternæ gloriæ segetem, sibi vni demetendam destinauit Hieronymus. Cuius in his locis vt quam fuerit fructuosa caritas & industria laboriosa, facilius æstimari possit, pretium erit operæ, loci situm & naturam breuiter aperire, & ex insulis aliquot, quæ vage dispositæ ciuitatem vndique ambiunt, referre. Æstuariis e supero mari leniter stagnantibus longe lateque circumluitur ciuitas; quippe æstuariorum ambitus omnis in centum triginta fere milliaria expatiatur, & alterno stagnantium aquarum æstu statis horis refluente ac redeunte, non nisi per varios mæandros cæcasque ambages patet ad ciuitatem aditus, grandioribus illis ingentibusque phaselis exclusis, & quinto ab vrbe milliario ad Methamauchi vel Popiliæ sinum subsistere coactis, ingenti sane præsidio ad quoscumque hostium accessus prohibendos: quippe loci insolentia, solis indigenis & longo vsu assuetis bene cognita, reliquis perpetuo & inconstanti aquarum accessu & recessu, difficilem admodum & fallacem præbet ingressum: statis enim aquarum incrementis, certisque dumtaxat euripis, æstuaria [Col. 0238F] illa paullo maiora admittunt nauigia: quod si certus ignoretur alueus, vel æstu refluente aquarum decrementa occurrant, patet in cæca vada humilesque syrtes præsentissimum discrimen. Æstuaria porro ipsa modicis fretis euripisque discreta, multis & peramœnis insulis vrbi vndique circumfusis frequentantur. Inter viciniores, qua tota fronte ab Austro in Africum vrbs ipsa spectat, Fossa Clodia, Pallestrina, Methamaucum cernuntur; obuerso ad Boream tractu, Murianum occurrit: in ipsoque flexu ad Caurum, Burianum, Maiorbium, Torcellum numerantur: qua vero Septemtrioni obiacet, Margheria continenti fere adhærens æstuaria claudit.
[16] Hanc adeo late patentem bene merendi syluam primum extra Venetam vrbem suis laboribus obuiam habuit. [subuenit,] Cum enim his in locis miserorum alios iam iam ferme enectos, pene animam agentes passim iacere in viis, alios misere errantes, extrema necessitate sensim confici intelligeret, iis etiam sibi, tamquam pauperum patri & tutori a lege dato, subueniendum ratus, sæpe subsidia e locupletioribus corrogata per certos homines submittebat: sæpe etiam eo ipse traiiciebat, gemina illa sua consueta animæ & corporis adiumenta, [corrogatis eleemosynis:] quibus proximorum commodis inseruiebat, abunde subministraturus.   [Page 239]  [Col. 0239A] Itaque alios præsenti stipe, alios vestimento, alios pecunia subleuabat: aliorum vero filios adhuc infantes, vel parentibus orbatos, vel ad quos alendos nulla parentibus adesset facultas (hos enim inter egentes præcipua caritate prosequebatur Hieronymus, [liberos Venetus pie educatos parentibus remittit,] quorum imbecillis ætas omni periculo propior erat) Venetias adductos, victu & vestitu in orborum contubernio attributo, artificio aliquo instrui curabat; satisque postea & Christianæ vitæ institutis ad scelera euitanda, & artis peritia ad paupertatis incommoda depellenda excultos, parentibus reddebat. Atqui communis salutis cupidissimus, diuinæque gloriæ perstudiosus, in his etiam locis de rebus sacris cum omnibus colloquia serere, quemque pro re nata suæ salutis admonere, vniuersos ad Christianam pietatem erudire, & e præsenti temporum calamitate occasione arrepta, [mores in sulanorum emendat:] sæpius iræ cælestis minas inculcare, irati Numinis timorem incutere, ad veram commissorum pœnitentiam vrgere; vt cunctos promiscue docendo, corrigendo, monendo, multas tandem ab insulis vitiorum pestes abegerit, multos ad frugem reduxerit, prauis consuetudinibus ablatis, salutares inuexerit, & postremo discedens excellentis cuiusdam sanctitatis vestigia apud insulanos impressa reliquerit.
[17] [Col. 0239B] Venetiis autem diu tenuit in primis illis ædibus prope S. Rochum suum institutum Hieronymus, illustri magis Euangelicæ paupertatis & abiectionis exemplo, [ciuibus Venetis stimulum præbet ad virtutem,] quam verbo & sermone, singulos de sua salute monens, & securum iter certamque viam, alacriter præeundo, ostentans. Neque vero abiecta illa Christianæ humilitatis ministeria, pœnitentiæ rigor, orationum assiduitas apud alios parum valuere, sed magnam ciuitatis partem ea schola imbuit disciplina salutis. Nam permulti Hieronymi exemplo, metu suæ perditionis admoniti, e vitiorum probris emersere: multi ad pietatem ita serio adiecere animum, vt de ordienda perfectiore vita studiose agerent: plerique non vulgari probitatis laude contenti, ad Religiosorum Ordinum instituta sese aggregarunt, reliquo vitæ cursu summa pietatis commendatione transacto. Hieronymo interim simul lætitia gestiente, simul ob Diuinam bonitatem obstupescente, quæ hominem antea vitiorum & scelerum, nunc virtutis, & pietatis incitamentum fecisset; vt, quod corruperat aliquando exemplo nequitiæ, pœnitentiæ resarciret. Nam obsecundante Diuina gratia Hieronymi conatibus, magis noua persona & vitæ ratio valuit ad Christianos mores corrigendos, quam paullo ante libera illa viuendi licentia [Col. 0239C] ad deprauandos. Nouæ autem domus institutio adeo belle procedebat, [& largiores eleemosynas recipit.] & a primoribus Reipublicæ Senatoribus honestioribusque ciuibus, tanta pecuniæ vis ad sustinendum opus, & promouendum in dies deferebatur; vt, cum antea paucioribus illis primis pascendis stipem aliqui desperarent, postea triplicato fere numero, Diuinæ vel prouidentiæ vel fiduciæ fundo non fallente, vniuersos aleret abunde. Quare, cum incrementa noui operis polliceretur in dies vberiora Diuina bonitas, Hieronymus angustæ domus tecta ad augendum etiam numerum laxare cupiebat: quando cessit opportune, vt in ampliorem locum euocata fuerit eius caritas & industria.

CAPVT V 
Valetudinarij insanabilium cura illi demandatur.
[18] Non ita pridem Venetiis insigne pietatis opus excitatum fuerat, [insanabiliü valetudinariū a B. Caietano inceptum.] eius a Caietani Thienensis Vicentini opera, qui postea Romæ cum Ioanne Petro Caraffa Clericorum Regularium parens & auctor fuit, eoque in Religioso ordine non obscura sanctitatis [Col. 0239D] laude decessit b; nosocomium scilicet, in quo potissimum fouerentur inter ægros ij, quos vel insanabilis morborum vexaret iniquitas, vel membrorum debilitas incurabili dehonestamento notaret: proinde loco Insanabilium valetudinario nomen factum, feruentibusque (vt nouis in operibus solet) admodum initiis, perbelle aliquando opus processit: sed, pestilente vi morbi nondum satis repressa, cum alij super alios continue sternerentur, vel plus æquo excrescente ægrorum turba, vel ingruentis mali timore, ministros ab ægrorum cura ad suimet tuendi curam auertente, [a primo instituto collapsum,] adeo congelarat operarum caritas & industria; vt perpaucis, ac tardis operi incumbentibus, quotidiana in ægros tum animæ, tum corporis desiderarentur ministeria. Igitur, qui valetudinario præerant viri & pietate & genere plane nobiles, tot animarum periculis & ægrorum incommodis maxime anxij, egregia etiam Hieronymi caritate & vitæ ratione perspecta, nihil habuere antiquius, [rogatus suscipit:] quam vt salutaris loci procurationem ad eum deferrent. Hominem itaque enixe obsecrant, vt conductis orbis in valetudinarij ædes satis amplas, eo in loco & pauperibus simul & ægris operam suam nauet, languentia operarum studia suo excitet exemplo, & pene collapsum pietatis opus caritate erigat, & laboribus tueatur.
[19] [Col. 0239E] Non irrita fuere nobilium virorum vota: Hieronymus quippe in omnem de proximo bene merendi occasionem imminens, prouinciam non detrectauit, sed postulatis cumulate satisfacturus, quo inuitabatur, breui se contulit, [orphanis collacorātibus,] ac veluti optatam a Deo caritatis palæstram adeptus, laxatis ardori habenis, ad ægros sanosque iuuandos suas curas vigiliasq; studiosius, quam antea, contendit. Orphanis eo in loco eadem erat, quæ antea, viuendi disciplina, idem opificiorum labor, orationum ardor, numerus autem multis capitibus auctior. Cum infirmis, [infirmis ministrat,] & misere iacentibus multus erat Hieronymus, singulos inuisebat, humanissime solabatur, cibos apponebat & ministrabat, nec illos e strato tollere, brachiis gestare, tetrumque fœtorem perferre grauabatur. Eratque hoc fere quotidianæ caritatis pensum, ægrorum lectos sternere, corporum sordes purgare, quisquilias e pauimento verrere, abiectioraque munera obire. Nec corporum modo, sed animarum curationi maxime instabat: vt enim miserrimo cuique assidebat, ita illum suæ salutis admonebat, piis colloquiis ægritudinis molestiam leuabat, in supremo vitæ discrimine Christianis adhortationibus viam munire studebat, [eorum æternæ saluti inuigilat,] quo ægrotantis animus paratior venienti Domino occurreret: maxime sollicitus, ne quem sacra Confessione inexpiatum aduentantis mortis horror [Col. 0239F] inuaderet: iisque in extremo iam agone laborantibus ita assiduus erat, vt sorbitiunculas & pharmaca sua manu præberet, comminutum cibum in os insereret, apud eosdem nocturnas duceret excubias, quo singulis momentis ingruentibus periculis præsenti celeritate subueniret. Quæ omnia quam eximio ægrorum bono & totius Venetæ ciuitatis admiratione ab Hieronymo præstarentur, [magna Curatorū commendatione:] testes illi ipsi grauissimi viri valetudinarij curatores, qui tam multa & tam honorifica cum laude de Hieronymi virtute (sed haudquaquam vero maiora) vbique prædicabant, vt Hieronymum vehementer tæderet puderetque: illud insuper addentes, nihil interim aduersum Reipub. extimescendum, quamdiu huius Dei serui precibus niteretur.
[20] Sed ad externos etiam multum de sua caritate deriuabat. Conueniebatur quotidie a multis consilij & institutionis caussa, virique graues de rebus animæ cum eo acturi accedebant, & tamquam a Spiritu Domini monita salutis postulabant: quibus adeo pie prudenterque, [consulitur a præcipuis viris,] Domino Hieronymi mentem gubernante, satisfaciebat, vt, quæ de illius virtute, cælestique spiritu omnium fama nunciabat, res ipsa comprobaret: cumque, incensis suo exemplo ad pietatem multorum   [Page 240]  [Col. 0240A] animis, quotidie magis celebrarentur valetudinarij ædes, perhumanus & facilis omnibus aderat Hieronymus. Qua in re illud admirandum videtur esse maxime, quod cum orborum cura, quos magnum in numetum auxerat, infirmorum ministeria & externorum frequens accessus hominem adeo distinerent, [omnibus, vnaq; muneri vtrique orphanorum & ægrorū satisfacit:] omnibusque ille operam suam locaret assidue; ita tamen vniuersa hæc pietatis studia temperabat, vt externorum congressus & institutio nihil de domestica administratione detraheret: hæcque vicissim in domesticos, externosque sedulitas nihil de ægrorum cura decerperet; rursum vero ægrorum studium nec externorum, aut domesticorum saluti fraudi esset. Igitur omnes ex congressu & sermone serendæ pietatis occasiones intenta mente captans, nullo loco aut tempore, quodcumque etiam aliud agens, proximorum saluti procurandæ deerat. [alios ad virtutem incitat,] Si quos ad bonam Euangelicæ virtutis frugem propensos, & paullo aptiores comperisset, hos salutaribus monitis, & institutionibus ad altiora pietatis studia prouehere conabatur: quos vero hærentes in vitiorum cœno deprehendisset, & precibus ad Deum fusis, & acrioribus adhibitis exhortationibus, [alios a vitiis abstrahit:] modo iræ cælestis intentatis minis, modo beatioris æui promissis lætioribus ingestis, ab ea fœditate abducere studebat: nec [Col. 0240B] raro illorum pectora, hinc spe, hinc metu ita versabat; vt sacræ confessionis promissionem, & purioris vitæ propositum haud ægre extorqueret.
[21] Vix oratione consequi possem, quam multos eo tempore ad meliora promouerit exemplo & verbo: ex quibus coniunctissime præ ceteris cum eo agebat tunc temporis & quidem e nobilioribus is, qui, proprio nomine silentio obuoluto, primus Hieronymi vitam vix altero ab eius obitu anno litteris consignauit. Huic vni Hieronymus domestica omnia, huic puerorum opificia, [in precibus 4 puerulos adhibet socios:] huic ingenia sincere aperiebat: quatuor ex toto numero, qui octauum necdum excederent annum, indicabat, quibus summam pietatis laudem in oratione tribueret. Mecum (aiebat) isti orationi vacant, Deo frequentissime simplicem innocentium puerorum fidem felici votorum successu comprobante. Ita ille, si quid precibus impetraret, secundum rei euentum e Christiana humilitate ab se abiudicans, puerorum pietati simplicitatique adiudicabat. Eidem, qui lectione, qui scriptione proficerent, qui opificio valerent, qui obedientia, qui silentio excellerent, ex ordine ostendebat: nec ipsum, [duro lecto vtitur:] in quo cubaret, lectum hunc vnum celabat, adeo angustum & asperum, vt non tam cubantis lectum, quam occumbentis sepulchrum crederes: [Col. 0240C] addita insuper ad huiusmodi vitæ institutum suscipiendum tam ardenti cohortatione, vt interdum non tam verba e dicentis ore ad promouendum animum prodire, [ardet in cohortationibus.] quam cælestis ardoris flamma e calentis pectore, ad audientem diuino amore incendendum, erumpere nobili illi viro videretur, lacrymis etiam interim Hieronymo manantibus, quas cælestis vitæ desiderium exprimeret. Quare sua illa scriptione semet accusat, grauiterque hoc loco reprehendit amicus ille, quod tam ardentibus cohortationibus minus profecerit, neque cælesti illo dicentis ardore, veluti plane ferreus, satis fuerit ad pietatem emollitus.

[Annotata]

End Notea Colitur B. Caietanus 7 Augusti Beatis adscriptus ab Vrbano VIII anno 1629, cuius Beatificationis bulla habetur tomo 4. Bullarij. 
End Noteb S. Franciscum Xauerium in hoc valetudinario ægris operam nauasse, atque vlcerosi saniem exuxisse scribit Tursellinus in eius Vita lib. I cap. 5. De eo nosocomio agit Silos lib. I histor. Teatinorum. 

CAPVT VI 
Ad continentis ciuitates eadem caritate iuuandas se confert.
[Col. 0240D]
[22] Qvo vero feliciori euentu ex animi sententia & voluntate arridebant omnia, eo vehementius ad maiora inflammabatur quotidie Hieronymus: inter quæ subit eius animum aliquando ea cogitatio, multum e diuina gloria, animorumque salute fore, si, [Venetiis abit,] maritima ora relicta, eodem labore ac diligentia mediterranea etiam oppida excoleret. Itaque in eam sententiam ingressus, cum institutum opus Venetiis ita confirmatum, suisque viribus nixum cerneret; vt, se absente, casum & ruinam non timeret, [frustra dissuadentibus amicis,] sæpius Diuino numine precibus consulto, & re diu multumque piorum hominum consilio deliberata, celeriter ad nouum opus se comparat. Vt vero Hieronymi discessum certissime instare vulgatum est, nihil intentatum ab amicis, quo hominem a suscepto consilio deturbarent. Verum ille nullis hominum vel precibus vel lacrymis ab ea sententia, quam diuinitus sibi immissam intelligebat, [Col. 0240E] dimoueri potuit. Orborum igitur educationi relictis, quorum prudentiam simul & pietatem egregiam in eo munere vsu ipso cognouerat, ceterisque rebus omnibus rite compositis, & in nobilium amicorum tutela relictis, multorum cum lacrymis & dolore, qui celari non potuit, ad Lecifucinam (extremus hic versus continētem Adriatici sinus limes est) naui aduectus, tum baculo viatorio innixus, nulloque viatico, præter suam illam in Deum confidentiam, [Patauium & Veronā petit:] & ardentem caritatem instructus, Patauium & Veronam versus iter intendit.
[23] Hac vna in re eo in itinere maxime felix, quod, cum omnia sua ad vnam Dei gloriam referre, reliquos vero mortales de illis celare maximopere studeret, ne quid humanæ laudis sensus de diuina mercede decerperet, hac prima peregrinatione suscepta, maxime obtinuit, quod erat in optatis; vt scilicet ex animi sententia lateret. Cum enim indubitatum mihi sit non otiose sibi eos effluere dies Hieronymum esse passum: quin consueta caritatis munia, [inter mendicos latet:] pœnitentiæ paupertatisque labores exequeretur, vero simile est dum sub vili amictu inglorius inter pauperum greges sese abdit, & cum iisdem stipem mendicat ostiatim, sæpe illos de Christianæ legis capitibus, de spiritali salute, de vitiorum [Col. 0240F] fuga, de agenda pœnitentia commonuisse, & ad pietatem extimulasse, arrepta vndique occasione salutaria monita ingerendi. Illud vero prorsus indubitatum ac certum ex publica fide tabularum, & a Pontificij diplomatis testimonio, xenodochium orphanorum Veronæ Hieronymi studio atque opera fuisse excitatum; [Veronæ xenodochiū excitat.] sed hoc ipsone, an alio tempore, cum vetera monumenta non distinguant, mihi in obscuro est: sunt tamen non pauca, quæ in præsens tempus animum magis inclinent; rei totius seriem, operisque molitionem haud nobis diuinare licet, quare ad certiora stylum vertamus.

[Annotatum]

End Notea Pauli III, dati anno 1546, 8 Nouemb & Pij IV anno 1563, 27 Maij, teste Rossio. 

CAPVT VII 
Brixiæ orphanorū domus constituitur.
[24] In hoc ipsum tempus Brixiensem primam eius profectionem ex agro Veronensi, orborumque domicilij institutionem reiiciendam mihi omnino persuasum: quo primum Dominus Hieronymum aduocauit, vbi parem eius animo ac virtuti benemerendi   [Page 241]  [Col. 0241A] materiam præparauerat: communis enim calamitatis haud expers nobilis ciuitas, [Brixiæ] fame & morbo peracerbe vexata, ingenti derelictorum pauperum turba laborabat. Quare late omnia miseris obsideri cum cerneret Hieronymus, ingens eius animo cura iniecta, nec misericordia solum mota, sed industria excitata, ad ferendum in extremo casu destitutæ soboli solatium, [ades comparat,] quam sua posse opera erigi & iuuari non desperabat. Itaque angustis & obscuris ædibus ad portam, cui a S. Ioanne nomen est, vtcumque paratis ad miseros orphanosque colligendos dilabitur, breuique non exiguus eorum inuentus est numerus, [orphanos colligit,] quos omni cura destitutos sensim in triuiis misere conficiebat egestas: quibus ille paratas in ædes adductis, quotidiana pabula emendicabat, collectamque misericordiam & ipse egenus, inter egenos diuidebat. Nec deerat miseris ciuitatis tempestiua benignitas, quam non tam pauperum egestas, quam ardens Hieronymi in pauperes caritas, & summa in se ipsum vitæ asperitas exprimebat: pauperibus enim necessaria subsidia tota vrbe conquirenti, [victum sibi illisq; mendicat,] sub noctem diurnis misericordiæ officiis defesso, humus vel asseres lectum, frustula emendicati panis pabulum præbebant; nihil illo ad suum victum admittente, quod ostiatim non obsecrasset, & e diuisis [Col. 0241B] etiam pro cuiusque inopia congestis subsidiis superfuisset. Qui Christianæ pietatis ardor permultos dies spectatus, ad abunde cum Christi miseris communicandam benignitatem, [artificia eos doceri curat:] vniuersam ciuitatem vehementer accendit: quare opportuna ciuium caritate opificum adiumenta sunt quæsita, a quibus artificium aliquod domi cum didicissent, in promptu haberent, vnde sibi aliquando victum suisque compararent.
[25] Sed cum ad celebriora ciuitatis templa suo more, supplicatione indicta, sacro pendentis e patibulo Christi vexillo præeunte, aliquando processissent pauperes, sacrarum precum carmina concinentes; ingentem admirationem ac voluptatem omnibus attulit rei nouitas, & inusitata pietatis species, multorumque animos religionis ardor incessit: exinde mirifice cœpit opus tota ciuitate celebrari, vehementerque approbari. E secunda igitur omnium admurmuratione, cum rei bene gerendæ spem maxime affulgere cerneret Hieronymus, orborum causæ non indormiens, de ea apud primores ciuitatis diligenter egit, nec irrito conatu: pia siquidem, & ardenti hominis facundia ciuitate vehementer domicilium orphanorum expetente, [impetrat orphanis præclaram domum,] breui obuia ciuium liberalitate, ea æris precarij summa est expressa, quæ ad contubernij primordia & incrementa satis esset, donec angustum antea, rude & [Col. 0241C] obscurum domicilium suis breui partibus expolitum & auctum extiterit. Hieronymo semper ante ciuium oculos orborum angustias proponente, acresque stimulos ad properandum opus admouente; factum pio loco a Misericordia nomen. Non modo autem per id tempus pia Hieronymi sedulitas, sed multo magis singularis de illius probitate opinio, quæ apud Brixienses diu floruit, mirifice ad opus augendum, multos etiam post annos valuit. Nam Zacharias Pezanus, pius & honestus ciuis, Misericordiæ locum ex asse hæredem sibi instituere decreuerat: sed cum plerique priscæ paupertatis retinentissimi minus commodum assererent huiusmodi loca certis redditibus ditescere, alioque cuperent hæreditatem transferri; Zacharias ita morem gerendum paupertatis amatoribus censuit, nihil tamen vt pauperum commodis detraheretur. [certis bonis postea dotatam:] Quare maiori xenodochio Brixiensi sua bona ea conditione legauit, vt orbis infirmis medicamenta omnia curaret, paramentis ecclesiam instrueret, domicilium in ampliorem formam ædificaret: quæ omnia executioni mandari per xenedochij Curatores S. Carolus, Apostolici Visitatoris munere prouinciam Venetam lustrans, omnino iussit: vnde extitit noua, quæ modo cernitur ædificatio.
[26] [Col. 0241D] Sed ad Hieronymum redeamus, qui dum Brixiæ totus pauperum commodis insudat, intelligit certa fama multorum sermonibus vulgata, nihilo meliori loco res pauperum Bergomi esse, quin acerbiori clade consternatos extremum implorare piorum subsidium. Non tulere diu Hieronymi viscera tantam miserorum calamitatem; sed, [Brixiæ rebus ordinatis Bergomū abit.] cum Brixiæ locus orphanorum adeo iam in tuto videretur esse, vt per alios commode administrari posset, habito e sedula pietate aliquorum delectu, pio operi homines spectatæ fidei, caritatisque Christianæ præfecit; tum non sine magno Brixiensium mœrore Bergomum accurrit.

CAPVT VIII 
In agro Bergomensi fruges metit: duo pia loca in ciuitate excitat.
[27] In agro ipsaque ciuitate Bergomensi mirum est, quam multa & præclara e diuina re animorumque salute gesserit Hieronymus; vt felici plane Bergomensium sorte in eas partes, ad vniuersas Christianæ caritatis vires explicandas, a Domino destinatus videatur. [Col. 0241E] Primum enim ditionem ingressus, domicilia pene omnia prȩterita fame & lue habitatore exhausta offendit; tanta inter ceteros rusticorum edita strage, vt, cum essent iam albæ ad messem fruges, nulli tamen, [Fruges defectu operarum perituras,] qui messem facerent, superessent operarij, & falce ac messore diu frustra expectatis, iam iam sata deperirent. Sed tantam frugum iacturam non tulit Hieronymi caritas, qua factus omnia omnibus, aliquot adhibet, quos ægre colligere potuit, rusticos homines, messorias falces vndique conquirit, & communis calamitatis famis propulsandæ caussa, non minus vtili, quam difficili & periculoso conatu messes adoritur; &, [collectis rusticis demetit,] licet flagrantissima æstate ardentissimoque cælo, infesto caniculæ signo agros prope adurente, feruerent omnia caloribus; haud tamen vir pius vel laborum insolentia, vel mordentis sideris æstuosa vi furente, factus est ad audendum segnior: vt enim magnis omnia caloribus arderent, vnus tamen Hieronymus ardentiori conflagrabat caritate. Quibus vero horis dabatur messoribus ab opere cessatio, tum ad vires quiete subleuandas, tum ad corpus cibo reficiendum; ille ad statas preces fundendas sese referebat: tum aqua & pane corpore nonnihil refecto, intermissum opus cum aliis repetebat, paucorumque dierum labore seruauit, quod operarum penuria deperisset. Sed non magis per id tempus [Col. 0241F] in demetendis frugibus, quam in messorum animis iuuandis, & Christianæ doctrinæ rudimentis informandis, versabatur eius industria & labor. [messores a turpibus cantilenis abstrahit:] Cum enim illi veteri & recepta consuetudine, quamquam praua, in ipso opere ad fallendum tempus, & laborem leuandum, ineptas vanasque cantilenas, & plerumque turpes inducerent; Hieronymus, prudenter ea leuitate cantus reiecta, ad sacra concinenda tanta facilitate traduxit, vt, cum Dominicum carmen, vel Angelicam salutationem, fidei Symbolum, vel alia alta voce præcineret, præeuntem illi sequerentur, quamque precationis partem ipse præfatus esset, eamdem ceteri redderent; vt immensa camporum spatia longe lateque psallentium vocibus iucundissime personarent, nouo & salutari Hieronymi instituto.
[28] His in agro peractis, Bergomum tandem peruenit, vbi parem iterum suæ industriæ campum nactus, egregios subiit denuo labores, sed non pœnitendos etiam fructus legit. In pauperes primum & orbos coniectis de more oculis, quos extrema vexabat inopia, [in suburbio Bergomensi ædes orphanus obtines,] ac pene conficiebat, de illorum leuanda egestate cogitare cœpit: nec multo post extra vrbem paratis, quoad potuit, ædibus in suburbio S. Leonardi ad Diuæ Mariæ Magdalenæ, collectis orphanis certa sedes est attributa.   [Page 242]  [Col. 0242A] & paupertati prospectum: cumque festis diebus cum iis per vrbem egrederetur, concinentibus pueris Litaniarum versus, aliasque sacras precationes, conuolabant omnes ad inusitatum spectaculum admiratione defixi. Reliqua circa orborum curam, quia eadem fere cum superioribus, ideo silentio satietati occurritur. Sed præter pueros, orbarum etiam puellarum maxime vicem indoluit, quarum inopia non modo vitam torqueret, [& puellarum pauperum domum erigit.] sed etiam pudorem proderet: quare earum etiam solitudini & egestati Hieronymi caritate & labore certum constitutum domicilium annona in dies piorum eleemosynis attributa, & viuendi lege præscripta. Mira habuere locus vterque ad hanc vsque diem incrementa; & quidem orphanorum contubernium, emptis commodiori loco amplioribus ædibus, alio est translatum: puellarum vero domo laxioribus spatiis aucta, non exiguus illarum numerus vel ad honestas nuptias, vel ad sacra cœnobia asseruatur.

CAPVT IX 
Instructo domicilio, impudicarum mulierum saluti consulit.
[29] [Col. 0242B] Magnum aliud præterea, & luculentum opus tota Italia celebre est aggressus, [Primus in Italia impudicas mulieres, vt sancti moniales curauit cohabitare,] vt earū mulierum spiritali saluti, quas inhonestæ Veneris labe fœdatas videbat, medicinam faceret; idque eo studiosius, quo latius manare, & plus æquo Bergomi earum turbam excrescere, magno cum animarum detrimento, cernebat. Re igitur semel tentata, non prius destitit, quam bonam earum partem ab impuro amore, ad Christianæ vitæ rationem traduxerit. Qua in re magnam illi gratiam, tamquam eximij operis primo in Italia parenti & auctori, ab omnibus deberi censeo. Qui enim mulieres huiusmodi, e sordido & infami corporis quæstu, ad religiosam vitam traducere, vnoque in loco monialium in morem claudere curarit, in Italia, ante Hieronymum, nullum, quod meminerim, legi. Parisiis certe a a Ioanne Tisserrano Ordinis Mino-Religioso, hoc factum proditur apud Bardum in Chronicis anno ⅭⅠƆCCCCXCIV, Alexandri Sexti anno II, vbi primus hic traditur, qui prostituti pudoris mulieres ab illa vitæ fœditate ad pudicitiæ curam, [erecto Bergomi domicilio:] atque morum sanctimoniam reuocarit. Bergomi autem Hieronymus hoc præstitit anno ⅭⅠƆⅠƆXXXII, Clementis VII anno nono, ætatis vero suæ LI.
[30] Aggressus igitur est vir Dei opus plenum sane [Col. 0242C] laboris & difficultatis; sed par omnino extitit industriæ fructus. Primum ergo cum honestis aliquot matronis egit, vt apud eas, si quæ inciderent animarum lucra, in tuto statim locaret: tum ardenti Dei amore, & magno salutis animarum zelo incensus, impudicitiam in suis castris adortus, ipsi lupanari diuini verbi faces intulit, domique huiusmodi mulieres conueniens, eas graui cohortatione, [aggreditur eas in lupanari,] & Christianæ pietatis ardore inflammare (vt ipse ardebat) ad meliorem frugem traducere conatus est: qua in re adeo diserta fuit indocti hominis simplex oratio & feruens sermo, vt plures euulgatæ famosæque fæminæ, qua ardenti & pia Hieronymi oratione, qua diuina virtute emollitæ, pudore & lacrymis perfusæ, [eductas apud honestas matronas exercet,] e suis probris & impuritatibus emerserint: quas ad honestas & nobiles fæminas adductas, iubebat inprimis, biduo triduoue incontinentiæ motibus repressis, diuinis rebus vacare, attentas piis exhortationibus aures præbere: intimo animi sensu, quæ de æternis inferorum cruciatibus, quæ de diuino iudicio, de peccati fœditate, & beatorum gloria dicebantur, diligentissime perpendere: quibus rebus fiebat, vt vel æternæ damnationis metu perculsæ, vel cælesti præmio illectæ, anteactam vitam grauius detestarentur, nouamque amplecterentur ardentius. Cum vero ceterarum [Col. 0242D] conuersionem in dies magis vrgeret Hieronymus, repugnantes admodum & aduersas experiebatur permultas, [sæpe ludibria passus:] quæ cum ludibrio hominem excipientes, salutaria monita, risum iocumque facerent, & surda omnino aure viri Dei adhortationibus obstarent: quas tamen mirus animarum ductor non deserebat, sed iis artibus circumueniebat, vt victrici Diuinæ gratiæ tandem cederent.
[31] Dominos conductitiarum ædium, in quibus morabantur, [domos infames curat elocari honestis viris,] sæpius adibat, monebatque, non permittendum turpem quæstum, non ferendum execrandum emporium in suis ædibus tanta cum Numinis iniuria exerceri. Nec prius desistebat, donec expulso scelere, illi suas ædes meretricia tartareaque frequentia expiassent. Tum vero diligentissime, ne alibi perditissimæ mulieres reciperentur, curabat; ita vt sæpe nobilissima scorta omni tecto exclusa conueniret, iisque grauissime obiurgatis, illud postremo obiiceret; quo tandem vanissima capita obdurata in scelere voluntas adduxisset, vt omnium ædibus eiecta in triuiis sub dio tantum non cubitarent: ardenti cohortatione vrgebat, vt infamis vitæ consilia abiicerent, [eaque necessitate plures conuertit;] sanctioremque induerent mentem; quam si modo constanter amplecti vellent, se & honestam habitationem & reliqua [Col. 0242E] ad victum necessaria curaturum. Illæ simul conscientia, simul necessitate extimulante, tanto oblato & animæ & vitæ commodo, manus dabant: domumque adductæ, haud segniter imperata exequebantur.
[32] Cum igitur ab fœdo illo & exitiali quæstu ad pudicitiam plures animum reuocarent, earumque numerus indies increbresceret; Hieronymus secundo rei euentu animo erectus, vt vberem illam animarum segetem tandem in horrea Domini inferret, de certo loco erigendo, quod antea animo constitutum habebat, [ædes comparat, in quibus simul degētes, sint extra periculum,] agere cœpit; vbi & iam ab errore reuocatæ, & quæcunque in posterum ab illa fœditate ad pudicitiæ curam & morum pietatem redissent, simul alerentur, & certis legibus ac institutis ad omnem pietatem informarentur. Res erat omnino pernecessaria; tum, vt honestæ familiæ eo tandem onere leuarentur; tum, vt ipsis vixdum conuersis mulieribus, ne ad eosdem iterum impuritatis scopulos offenderent, diligentissime prouideretur, in quo omnis desudabat Hieronymi industria. Arduum enim, & perdifficile animaduertebat vir prudens, huiusmodi mulieres, quæ pudorem suum iam publicassent, palamque euulgassent omnibus corpora, ita in officio continere, vt, praua consuetudine [Col. 0242F] naturæ vim obtinente, ad ingenium non redirent. Quare piorum hominum liberalitate, Hieronymique labore & industria, paucorum dierum spatio steterunt ædes satis amplæ, supellectili nec tenui, nec incommoda instructæ & ornatæ; in quibus simul omnes inclusæ ab hominum congressu & aspectu, eorum præsertim, quibuscum illis impura consuetudo fuisset, arcerentur: Sacramentorum in primis frequentia inducta, quorum vsu integram in posterum ab omni fœditatis labe mentem facilius conseruarent.
[33] Quæcumque vero in quotidianos sumptus necessaria erant, hinc inde diligentissime collectis tota ciuitate piorum eleemosynis, [sumptus necessarios procurat,] abunde suppeditabat Hieronymus; ne cuius rei penuria nondum vitæ incommodis assuetæ, a suscepto purioris vitæ proposito abducerentur, &, quæ deessent, iterum ætatis flore fœde conquirerent. Leges primum, viuendique regulæ non admodum seueræ vulgatæ sunt, quarum vsu in sanctitate & iustitia proficerent; tum paullatim mollesque per gradus seuerioribus præceptis coërcitæ, [leges præscribit.] & ad vitæ asperitatem pœnitentiæque rigorem informatæ. Amputati subito multarum crines, suscepta aspera ieiunia, corporum acerbæ verberationes, aliaque id genus dura, satis aperta ex animo spreti seculi indicia fuere. Quocirca adeo toti ciuitati probatum est opus, vt non exigua earum multitudo, nullo certo   [Page 243]  [Col. 0243A] vectigali abunde aleretur. Prompta siquidem ad id erat liberalitas ciuium, & piorum vltro oblata benignitas: in præcipuis autem, quorum gratia & liberalitate pij loci nitebantur initia, Bergomensis Antistes Lipomanus, & b Dominicus Tassus numerabantur.

[Annotata]

End Notea Hic est Ioannes Tisserandus Scriptor Vitæ quinque Martyrum ex Ordine S. Francisci in Mauritania occisorum, quam dedimus 16 Ianuarij, & § 3 de Tisserando egimus, Martyrologio Francisano Arturi ad 7 Augusti inscripto. 
End Noteb De illustri familia Tassiorum extat præclarum opus Iulij Chiffletij typis Plantinianis excusum. De Dominico infra iterum agitur lib. 4 cap. 1. 

CAPVT X 
Rudes homines in agro Bergomensi Christianæ fidei mysteriis imbuit.
[34] Bergomi rebus ita constitutis, non amplius intra mœnia se continuit, sed vicina egressus in oppida, ad rusticos & rudes homines, Christianæ legis [Col. 0243B] cum explorato salutis discrimine penitus ignaros, suo labore erudiendos, animum adiecit. Dolebat vero vehementer se litterarum præsidio destitutum, impensius non posse omnium saluti succurrere; sed, quando nec ætas nec otium ad litteras inuitabat, statuit alienæ salutis amator, exemplo vitæ & rerum salutarium simplici explicatione, tradendisque Christianæ vitæ præceptis, proximorum saluti, quoad posset, consulere. Quare Bergomensis Antistitis sacra benedictione communitus, [Obtenta ab Episcopo facultate,] bonaque cum venia dimissus (nihil enim ille maiorum minorumue rerum, Episcopo inconsulto, eius in diœcesi facere consueuit) e pueris iam ante ab se collectis, aliquot in summis totius Christianæ doctrinæ capitibus magis versatos, delegit: qui se & ad alios erudiendos, [assumptis aliquot pueris,] vicos & oppida obeuntem comitarentur: eoque pusillo gregestipatus, hoc ferme ordine rem aggreditur. Vicum aliquem ingressi ecclesiam adeunt, [ad vicos abit,] ibique fusa oratione, & tutelari Diuo eius loci consalutato, felicem operi progressum deprecantur: tum tintinabulo in hunc vsum allato per vicum circumstrepente, aduocabatur concio, collectoque auditore, & ad salutarem Christianæ doctrinæ institutionem inuitato, ad rudem & infimam plebem tenellamque ætatem instruendam descendebat; [rudes instruit, in templo,] opus egregie adiuuantibus pueris, inter quos, partito onere, breui complures sacræ fidei mysteriis imbuebantur. Neque vero inter puerorum opera languebat Hieronymi studium, aut remittebantur curæ: sed maiores [Col. 0243C] ille conuenire, grauioris ætatis homines instruere, in quibus non exigua inerat laborum materies: summam enim reperiebat Symboli fidei, præceptorumque Dei ignorationem, multos ætate iam graues, Dominicæ precationis, Salutationis Angelicæ formulam minime tenentes, ac ne quidem sanctissimæ Crucis signum manu sibi rite imprimentes, [triuiis, agris:] quos ille Decalogi Ecclesiæque præceptis, & aliis Christianæ fidei rudimentis ad salutem necessariis satis eruditos, ad ea omnia seruanda longa cohortatione inuitabat: idque publico in foro, in triuiis aut agris; vbicumque tandem aut collegisset, aut collectam inuenisset multitudinem, ibi dicebat, aperto patentique cælo tonabat.
[35] Erat autem illi dicendi initium perfamiliare ab illis Prophetæ verbis: Hodie si vocem Domini audieritis, nolite obdurare corda vestra: [Psal. 94. 8] apposito sane exordio ad obdurata hominum corda primo loco perstringenda: satis gnarus, nihil æque diuinos afflatus, excitantisque gratiæ supernos impulsus retardare, vel repelle prorsus ac extinguere, [pertinaciā frangit,] quam humanæ voluntatis diuinæ semper obluctantis duritiem, & obfirmatam in suo sensu, hoc est, in scelere pertinaciam: in concione obiectis, qua superum præmiis, qua inferorum suppliciis, multis de vitiorum turpitudine allatis, suos [Col. 0243D] auditores ad Christianæ legis obseruantiam impellebat. Quo in genere adeo eloquens Hieronymi pietas, & facunda caritas erat, vt plurimos a scelere reuocatos ad optimam frugem traduceret, qui Sacerdotum pedibus aduoluti, multorum annorum onera, sacra Confessione deponebant: & sane quos non mouisset ille, quem Spiritus Dei plane mouebat & vrgebat? Simplici ille quidem & inelaborata oratione ad multitudinem agebat; sed adeo plena pietatis, [vitæ emedationem procurat,] diuinorumque sensuum, tanto ardore animi atque oculorum, tanta cælestis spiritus efficacia, & ostensione; vt ad auditorum animos ea spiritus dulcedine respersa, & ardore incensa, mirifice se profundens oratio, eos ad cordis compunctionem & vitæ emendationem facile promoueret. Itaque plures ille humili simplicique dicendi genere Christo peperit, quam eruditæ & disertæ multorum conciones.
[36] Quoniam vero intelligebat se litterarum, vt diximus, prorsus expertem, multo minus posse aut dicendo, aut docendo aliorum saluti prodesse, idcirco, [Col. 0243E] quæ sibi hac in parte deesse intelligebat, pietatis exemplis, & vitæ documento compensare decreuit. [victitat cibo memdicato:] Quare, cum circumiectos pagos & villas assidua catechesi obiret, communi tantum misericordia ostiatim emendicata victitabat, & inter pueros, quos ad catechesin adhibebat, meliore stipe diuisa, si quid erat asperi panis & mucidi sibi reseruabat. Vesperi vicis, ac pagis obeundis, rudibusque informandis defessus, [frequenter orat:] orationi ad multam noctem de more se tradebat, eandemque, nondum illuscescente die, repetebat. Inter quotidiana etiam illa caritatis officia, & docendi labores suum institutum retinuit, vt certa commentandi precandique spatia non omitteret, ex quibus ad proximorum salutem procurandam alacrior & robustior redibat: nec tenuis certe, aut pœnitendus extitit tantorum laborum fructus: nam e letali rerum salutarium ignoratione innumeri pene liberati: Sacramentorum & pœnitentiæ creber vsus multis persuasus: alij e veteri multorum annorum cœno, Hieronymo monitore, sacra Confessione emersere: complures, [varios fructus in proximis facit.] eodem adhortante, depositis odiis, in mutuos amores & complexus cum inimicis concessere: præceps etiam illa temere iurandi, alienaque rapiendi licentia (rusticorum consueta vitia) Hieronymi voce multum castigata & repressa. Sed ægros etiam eadem caritate complexus est; nam si qui erant in oppidis, humanissime inuisebat, eosque & precibus ad Deum, & salutari aliqua cohortatione leuare studebat: iis in laboribus diebus permultis [Col. 0243F] magno animorum quæstu absumptis, Bergomum redit.

CAPVT XI 
Noua sociorum ad Hieronymum facta accessio.
[37] Anteuerterat hominis reditum præuolans laborum fama, vniuersamque compleuerat ciuitatem; vt omnium sermonibus passim celebraretur tam ardens de omnibus benemerendi studium, tamque excellens in infimos quosque, & effusa caritas: cuius illustri exemplo, non exigua ad eum nouæ sobolis lucra rediere. Nam multi se laborum socios constanti consilio ad illum aggregarunt, [Iungit sibi socios Bergomi Alexādrum Besazium & Augustinum Barilum,] inter quos præcipui referuntur Alexander Besuzius, & Augustinus Barilus ciues nobilitate & fortunis clari, sed opulento etiam sacerdotio vterque clarior & ditior; qui Hieronymi exemplo permoti, sacerdotij reditibus sponte exuti, amploque patrimonio pauperum vsibus attributo, strenuo in vinea Domini operario nouos colonos sese addixerunt, & cuius incitabantur exemplis, eius etiam vitæ genus cupidissime expetiuerunt: Ab   [Page 244]  [Col. 0244A] Hieronymo peramanter excepti in partem laboris & meriti, omnes suas curas & cogitationes ad proximorum salutem pauperumque curam inposterum contulere diligentissime: illoque ductore, tantum, Diuina iuuante gratia, in caritatis schola profecerunt, vt ad vltimam vsque senectutem omnium virtutum laude florentissimi in Congregatione vitam egerint, [postea sancte mortuos,] non leui tandem sanctitatis opinione cælo, vt pie credimus, a transcripti. Eadem ratione admissi etiam in eumdem numerum alij pij probique viri, quibus eadem a Deo donata mens erat: [& varios altos] administri etiam plures, seu auxiliares socij ad domesticos labores destinati, per id tempus Hieronymo nomina dedere, quorum pietatis feruor in Deum, & in pauperes ardor caritatis tota ciuitate maxime enitebat. Horum certa summa iniri, singulorumque nomina distincte reddi haud potuere, permixta confusaque omnia nobis vetustate tradente. Ceterum piorum Fratrum nomina mihi haud dubium, esse Deo in æterna felicitate nota. Hieronymo autem non admodum fuit eo tempore sermone vel exhortationibus laborandum ad socios sibi conciliandos; cum occursantis in omnium oculos Christianæ pietatis fulgor, [eius zelo & virtute incitatos.] virtutumque lumen in singulis eius dictis ac factis emicans, ardentius hominum corda & mentes, [Col. 0244B] quam disertissima oratio, inflammaret, & animos vehementius cieret ac raperet, quam eloquentissima concio.

[Annotatum]

End Notea Besuzius in Ordine Somaschensi perseuerauit. Barilus ad Teatinos transiit, eorum dein apud Venetos & Patauinos Præpositus, obiit 10 Aprilis anno 1565, vt refert Tuffus in historia Teatinorum cap. 24. 

CAPVT XII 
Profectio Hieronymi Nouocomum, ciuitati & pauperibus admodum frugifera.
[38] Extra etiam Venetæ ditionis fines suæ pietatis studia per id tempus laxauit, siquidem Nouocomum vsque ab eo excursum, [Nouocomi] oppidum in Cisalpina Gallia, & antiquitate & nobiliorum ingeniorum gloria perillustre: quo direxit iter Hieronymus consueto puerorum comitatu, [Primum Comitem adit,] sanctoque Crucis vexillo præunte. Et Primum Comitem tum Nouocomi commorantem primum adit, hominem antea illi, opinor, non ignotum: a quo mutuis beneuolentiæ signis humanissime exceptus, diu semoto loco assidentes simul egere: [Col. 0244C] intermisso postea colloquio, iussit Primus nouis hospitibus mensam sterni, apponique cibaria. Ea dum curant domestici, Hieronymus cum suis supplex in genua prouolutus, [cibum cū pauperibus sumit:] consuetæ orationi aliquamdiu vacat: qua absoluta, & benedictione ab eodem appositis cibis impertita, communem benignitatem ipse inter pauperes diuidit: enixeque rogatus a Primo, vt honestiori & lautiori domesticæ mensæ accumberet, collaudata hospitis humanitate, actisque gratiis, communi mensa ciboque cum pauperibus vti voluit, quibus idem promus & pocillator aderat. A mensa Deo gratias acturi in preces iterum se dant, quibus rite persolutis, cum aliquandiu cum Primo, & Francisco eius fratre, piis collocutionibus substitisset, hospites humaniter rogauit, vt bona eorum cum venia sibi liceret, puerorum supplicatione indicta, ciuitatem obire.
[39] Circumduxit de more Hieronymus pium agmen sacras precationes concinens: habuit inusitatum ciuibus spectaculum solitos admirationis & pietatis motus, [instituit puerorum supplicationem,] breuique non frustra suscepta peregrinatio aut supplicatio apparuit: plurima siquidem in communem animarum salutem ab illo gesta, vt pauperum præsertim inopiæ solitudinique consuleret: quorum ibi etiam vagam multitudinem & errabundam conspicatus, [Col. 0244D] ad illos colligendos, domiciliumque instituendum, animum adiecit. Vesperi communicato cum Primo consilio, aduo catisque eiusdem Primi opera e ciuibus, qui pietate & nobilitate ceteris præstarent, duobus tribusue in noui operis partem, [hinas orphanis ædes erigiti] celeriter ad pij instituti exordia maturanda, manus est admota: Diuinoque numine pie & religiose cœptis feliciter annuente, duo breui derelictorum loca, consueta Hieronymi industria & labore, sunt excitata; alterum in ciuitate sub S. Leonardi nomine; in suburbiis alterum ad S. Gotardum: adnitente in primis & vtrumque opus egregie adiuuante Bernardo Odescalco, e primaria ciuitatis nobilitate viro & Thomæ Odescalchi olim Mediolanensis Senatoris patre, qui Christiana liberalitate inter ceteros Hieronymi cœpta firmauit & auxit: neque vnquam postea desiderata est ciuium benignitas ad locorum perennitatem.
[40] Singula referre ad domesticam disciplinam spectantia, superioribus præsertim non dissimilia, [constans in virtutum exercitiis.] superuacaneum puto: solita enim fuere Hieronymi in pauperes & reliquos ciues caritatis studia, eadem vitæ asperitas, pœnitentiæ rigor, orationum commentationumque assiduitas, pauperum domicilia iisdem cum superioribus munita legibus, viuendique disciplina. [Col. 0244E] Quandiu vero apud Primum hæsit Hieronymus, cubiculo ad pernoctandum sola palea strato cum pueris est vsus: neque vllis Primi precibus, [duro lecto vtitur,] quin super paleas & ipse cum pauperibus cubaret, adduci potuit. Non exigua interim ad alios ciues de more deriuata animæ subsidia, tum opportunis cohortationibus, tum tempestiuis colloquiis. Quamquam solida illa Christianæ virtutis species tanta cum animi demissione, omnium oculorum fide sæpius explorata, [socios adsciscit:] maximos ad pietatem motus, etiam Hieronymo tacente, in omnium animis excitabat, plurimosque eius instituti studio incensos illi adiungebat: quorum deinde labore, & opera, post Hieronymi discessum, ex præscripta disciplinæ forma, fuere pia loca sanctissime administrata.

CAPVT XIII 
Primi Comitis Hieronymi socij res gestæ, & obitus.
[41] Inter multos, quos sibi adiunxit socios Hieronymus, merito primum locum is obtinet, [ex his Primus Comes ex Regum Longobardorū stirpe,] cui Primo etiam nomen fuit, a quo Hieronymum Nouocomi hospitio receptum diximus. Is ex nobili & perantiqua Comitum familia fuit, quæ a tribus Desiderij [Col. 0244F] Longobardorum Regis ex sorore nepotibus Amphortio, Fusio, & Cato originem duxit: quique toto eo tractu, qui inter Nouocomum & Leucum Lupiæ ad suprema vsque Larij diuortia excurrit, a Rege liberali donatione accepto, honoris etiam gratia, sunt ab ipso Rege Comites appellati. Inde factum est, vt horum etiam posteri sint Comites dicti, ab iisque maioribus propagata Comitum familia, quæ non modo in illis locis, sed etiam Mediolani complures habuit nobilitate & doctrina illustres viros, inter quos Primus hic noster Aloysij filius eminet, qui Hieronymo agrum Nouocomensem oberranti, tandem hæsit, magno certe fœnore impensæ caritatis hospitij. Erat vero Primus non modo Latinis, Græcisque, verum etiam Hebraicis & Chaldaicis litteris pereruditus, [vir eruditionis & sanctitatis eminentis,] & tam humanæ quam diuinæ sapientiæ doctrinis illustris, æque autem in studiis bonarum artium, ac in rebus agendis optime versatus, &, quod caput est, ita innocenter vixerat, vt doctrinæ experientiæque ornamenta emendatissimi anteactæ vitæ mores abunde cumularent. Primus enim ita lubricos adolescentiæ annos in vorticoso illo & præcipiti ætatis flexu egerat; vt, cum Christianæ disciplinæ institutione egregie cohærerent morum   [Page 245]  [Col. 0245A] probitas ac innocentia.
[41] Sed Hieronymi vitæ genus attente postea contemplatus, sæpiusque cum eo de rerum cælestium amore, & humanarum contemptu collocutus, ita illius exemplo, alloquio & suaui consuetudine permotus est; vt se omnino Hieronymo adiungere, penitusque tradere decreuerit; idque tanta animi submissione, & verborum ardore præstitit, [eius se nutui subiicit,] vt se numquam ab illius sententia & voluntate ne latum quidem vnguem recessurum profiteretur: & quidquid ille de se in posterum decerneret aut iuberet, id vnum non modo iustum & æquum ducturum, sed etiam omnino gratum, & iucundum sibi futurum assereret. Magna cum animi voluptate excepit Hieronymus tam promptam & alacrem in Dei obsequio hominis voluntatem, & in eamdem caritatis palæstram nouum admisit athletam: cuius adeo magni & ardentes extitere in nouo vitæ genere profectus, vt, cum antea Philosophiæ sacræque Theologiæ eruditus Magister haberetur Primus, tum, vbi in Hieronymi schola cœpit discipulus fieri, se nouo Theologiæ genere apud imperitum Hieronymum exornatum, [instructionem extollit,] veroque Christianæ philosophiæ lumine collustratum, ingenue palamque gloriaretur, eoque nobiliori doctrina imbutum fuisse, quo præstantius est [Col. 0245B] bene agere, quam erudite & subtiliter disserere. Nox & tenebræ, aiebat, cæcæque errorum ambages superiora omnia; vera tum mihi Christianæ philosophiæ lux oborta in humili Hieronymi schola, vbi non ingenium exacui, sed voluntatem expoliri, & ad Dei amorem incendi, egregio sui ipsius rerumque humanarum contemptu, in dies experior.
[42] Huic vni postea satis iam Euangelicæ paupertatis & rerum cælestium præceptis exculto, [aliis locis præficitur,] nouorum locorum curam demandauit Hieronymus, reliquisque sodalibus in administratione præfecit. Et operam suam præstitit Primus quam diligenter, vniceque Hieronymo carus semper extitit, qui singularem in eo doctrinam tanta cum morum probitate & sui ipsius despicientia vehementer admirabatur, sæpiusque commendabat: quod rara admodum accidat, vt ipse aiebat, scientiæ & humilitatis coniunctio; illud vero frequentissime experiamur: Scientia inflat. Is, quoad Hieronymus vixit, in pauperum cura tum Nouocomi, tum Mediolani, postremo etiam Somaschæ homini adiumento maxime fuit, & multis annis ipsi Hieronymo superstes, numquam pium opus semel susceptum intermisit. [1 Cor. 8. 1]
[43] Ceterum cum Patres anno altero supra trigesimum a Hieronymi obitu de Religione instituenda cogitarent, [Col. 0245C] impetratoque iam Pontificio diplomate a Sanctissimo Pontifice Pio V, vt Apostolica facultate solennia Religionis vota nuncupare libere possent, Primus vnus e sodalitio & solus abstinuit, [non emittit vota,] grauem ætatem caussatus ac virium imbecillitatem, quod scilicet non parem animo socium, & religionis oneribus idoneum corpus esset sortitus; vel ea caussa fortasse, quod homini, licet tantis virtutum & doctrinæ ornamentis exculto, persuasum esset, sacris Ordinibus nusquam initiari, vt Hieronymi humilitatem in hoc etiam æmularetur, [diu sacerdotium renuit,] nolletque ad hoc Religionis imperio cogi. Quamquam ne hac quidem via licuit sacerdotio abstinere: cum enim ad grauem vsque ætatem in ea perstitisset sententia, tandem e veteri & obfirmata voluntate hominem depulit Nicolai Ormaneti auctoritas, cui vni plurimum in sui moderatione deferebat Primus, ob egregiam illius probitatem, [ab Ormaneto] insitamque animi prudentiam, & rerum omnium cognitionem. Allegauerat autem Mediolanum Ormanetum S. Carolus, propterea quod Mediolanensis Ecclesiæ Pontificatu inauguratus, cum Roma abesse per Summum Pontificem minime posset, eximiam vero & numeris omnibus absolutam animorum curationem, & Ecclesiæ administrationem animo meditaretur, eam interea per [Col. 0245D] idoneos viros vndique collectos, quoad liceret, sibi præstandam statuerat. Quare Ormanetum virtutum fama perillustrem Verona Romam accitum, & Vicaria auctoritate ornatum, Mediolanensi Ecclesiæ administrandæ præfecit, ibique a nauo & diligenti viro prima semina iacta tantæ messis in agro Mediolanensi, [vicario S. Caroli Borromæi inductus, illud suscipit] a S. Carolo postea excultæ atque collectæ. Primo igitur familiariter admodum cum vteretur Ormanetus, eique sacros Ordines ardentissime sæpius suaderet; tandem aliquando recte monenti cessit Primus, eiusque probato consilio, plurium dierum oratione & pœnitentia, [magna pietate,] sacroque in primis Confessionis Sacramento totius præteritæ vitæ culpis detersis, sacris Ordinibus rite initiatus est: ad primitias Sacerdotalis Ordinis Diuinæ maiestati libandas dispositus, primum habuit sacrum multa cum animi pictate & lacrymis. Ex quo tempore suscepti muneris dignitatem sedulo perpendens, quo maioribus virtutum ornamentis ad tanti operis administrationem accederet, & seipsum hostiam viuam sanctam & Deo placentem quotidie offerret; terrenis rebus procul ab animo remotis, tota mente cælestia deinceps est consectatus.
[44] Quare, licet religiosi instituti vinculo solutus [Col. 0245E] esset, vitam tamen fere omnem apud nos egit, proximorum & pauperum commodis animarumque procurationi maxime intentus: Mediolani permultos annos in pauperum S. Martini domicilio ab Hieronymo erecto commoratus, Theologiam illam, [docet Theologiam,] quæ in disserendi subtilitate & Christianæ veritatis controuersiis dirimendis versatur, pluribus in Religiosorum domibus est professus: in explicandis præterea de interiore foro quæstionibus, & conscientiæ caussis, multis per id tempus operam suam præstitit: sacræ etiam Scripturæ interpretem apud alios Religiosos Ordines magna cum laude egit: [concionatur,] ad gynæcea sacrarum Virginum crebra diuini verbi ardensque declamatio & mirifice salutaris ab eo habita. Ab Episcopo Nouocomensi ad nouos quosdam magistros e Valle Tellina missus, tum illis, tum plurimis aliis Catholicæ fidei desertoribus admodum vtilis fuit, [hæreticos conuertit,] quos congressu & disputatione ab insanis opinionibus reuocatos, vt voluntaria abiuratione hæresi valere iussa, [interest Conc. Tridentino,] cum Catholica Ecclesia redirent in gratiam, ad Quæsitorum tribunal adduxit. Magno præterea & celeberrimo Tridentino Concilio interfuit, vbi eruditionem suam Patribus illis pluries egregie probauit. [Gregorio Papæ XIV carus,] Gregorio XIIII Summo Pontifici carissimus fuit, cui etiam Latinis litteris datis summam Pontificis dignitatem est gratulatus: paupertatis studiosus, [Col. 0245F] beneficia ecclesiastica, quantumlibet pinguia, numquam admisit.
[45] Huius etiam opera & studio, aliquot Marci Antonij Maioragij politioris doctrinæ & disertissimi oratoris monumenta prodierunt in lucem: quorum, quæ plurima moriens imprimenda reliquerat, [curat edi libros Maioragij cōsobrini,] ad Primum illius consobrinum cura delata est: ex quibus lucubrationes in partitiones oratorias Ciceronis maxime commendantur, quæ a Primo, Petro Galesino inscriptæ, primum in lucem prodiere. Nulla ipse litterarum monumenta vir alioqui doctissimus reliquit, vt non ab re celebre illud dictum ei accommodauerit Albanus: Scribere renuit, quia, quod scribendum erat, quotidianæ operationis pagina monstrauit. Vixit Primus supra quintum & nonagesimum annum, [obit anno ætatis 95.] adeo vegeta tenacique doctrinarum omnium memoria, vt quibuscumque de rebus interrogatus eruditissime responderet, Doctorumque placita & animi sensa adeo prompte & fideliter redderet, ac si nuper de libro, quæ recitabat, [Christi 1593.] hausisset. Obiit anno præteriti seculi nonagesimo tertio. Huic gratiæ habendæ quam maximæ, quod multa, quæ de Hieronymo scribimus, ab eo deriuarint, quem vnum haud potuerunt latere Hieronymi opera, cuius ad obitum vsque indiuiduus vitæ comes extitit.

[Page 246]

CAPVT XIV 
Leonis Carpani vnius e primis Hieronymi sociis vita, & obitus.
[Col. 0246A]
[46] Ad egregios etiam Hieronymi conatus promouendos, Leonem Carpanum, [alter socius Leo Carpanus] virum & splendore generis illustrem, & fortunarum copia opulentum ac prædiuitem, Dominus excitauit, ad quem a Primo directus est Hieronymus vna cum pauperibus, dum Meronij forte degeret Leo Plebis-Incinij pago, quod olim Licinij oppidum dicebatur, non infrequenti, nec ignobili; sed a Longobardis postea dirutum, in varios pagos seu vicos diductum est. Is Hieronymi studio alienæ salutis procurandæ, & teneræ destitutæque sobolis instituendæ caritate mirifice delectatus, fuit primum horum operum laudator & admirator, mox etiam sectator euasit. Ad hunc enim orbos viginti octo, quos secum Nouocomi habuerat, [eum cum 28 orphanis excipit,] adduxit, eiusque pietati commendauit: hos perhumaniter excepit Leo, partemque suarum facultatum ad eorum aliorumque pauperum sustentationem liberaliter despondit. Fuit complures dies Hieronymus vna cum pauperibus [Col. 0246B] apud Leonem, a quo ad infimam plebem adiuuandam, & tradendis Christianæ religionis initiis, suo more passim dilabebatur.
[47] Interea sagaci viro Leoni maxima per id tempus cognoscendi noui hospitis, atque introspiciendi penitus eius animi sensus, est data facultas. Cœpit ergo diligentius illius vitam & mores peruestigare, eius dicta ac facta dies noctesque etiam ex inopinato curiosis & oculis & auribus obseruare. Cum autem non dubia oculorum fide maiora quotidie sanctitatis experimenta in Hieronymo deprehenderet, [eius exemplo,] quam fama & auribus antea accepisset, semperque notitia pariter, & admiratio cresceret tanti viri; vehementer animo est commotus Leo, seque ipsum attentius intuens, & ad eius normam explorans, varia cœpit & magna animo voluere, puriorisque vitæ & sanctioris exordia meditari. Ad id maxime vrgebant hominem frequentes subinde illati ab Æmiliano in quotidiano congressu de Christiana perfectione, [& piis adhortationibus incenditur:] de animæ salute, de rerum humanarum contemptu sermones; in quibus illud etiam sæpius ingerere solebat, non semper tanti esse in magna fortunarum copia, quando libeat, & in quos velis, esse liberalem, & de eo, quod in tanta abundantia superest, aliquid indigentibus impertire: difficile illud [Col. 0246C] vnum esse & arduum, in quo summa rei posita videretur, rebus omnibus carentem, ipsa penuria viuere contentum: in pauperum vsus non modo quidquid in præsentia adsit, sed, quidquid etiam consequentia tēpora sint allatura, destinare: adhæc omnem statuendi, sentiendi, agendique libertatem alterius imperio subiectam habere. Illud præterea non infrequenter repetebat Hieronymus, stultissime nos morum correctionem, vel bonorum operum executionem iam diu animo conceptam, in dies differre, quando nos lateat qua hora Dominus noster venturus sit, qui, licet pœnitenti veniam spoponderit, vel integrum tamen diem non promisit.
[48] Hærebant hæc aliaque iis affinia animo Leonis, & perinde ac sibi vni a Domino dicta accipiebantur; propterea quod antea etiam huiusmodi cogitationes eius animo sæpius subreperent & occursarent, [resoluit] varieque mentem cæcis offusam tenebris, & somno pressam pulsarent, sed cælestium donorum ignarus, immissa de cælo semina tacito fouebat in pectore, nec vlla pietatis cultura excolebat. Verum aliquando simul exhortationibus, [humana repudiare,] simul Hieronymi exemplo, mollitus & excitatus, ita ad amorem cælestium & mundi contemptum est incensus, vt repudiatis rebus humanis, ad [Col. 0246D] laboriosam Hieronymi vitam, abiectamque exercitiorum disciplinam, sese aggregare statuerit. Re secum mature perpensa, solum Hieronymum solus adit, ad eiusque vestigia prouolutus, supplex in idem vitæ institutum adscribi postulat, [& se pauperum seruitio deuouere:] sibi in animo esse caducis rebus nuntium remittere, & tam fortunarum, quam libertatis facultate ab se penitus abdicata, se totum vni illius arbitrio & imperio submittere, & seipsum pauperem pauperum seruitio deuouere: proinde faceret, orat, tam piæ & iustæ postulationi satis, quam Deo gratissimam fore non dubitaret. Nihil tum ex Hieronymi voluntate magis. Quare de tam subita mutatione tacito gaudio in sinu gestiens, Deo bonorum omnium largitori ex imo corde gratias egit, [inter socios adoptatur,] & Leonem peramanter amplexatus, Christi pauperum numero sociauit: cuius facultates in eorumdem fere pauperum commodum cessere. Tam ardenti conuersioni ex æquo respondere reliqui progressus: ex quo enim semel in tanti viri perpetuam curam & disciplinam se tradidit, vix paullum commonstrata via, vrgere toto cœpit animi impetu ad instituta Magistri, [præclare proficit:] & fructuosæ eius consuetudinis beneficio in dies confirmatus, ita cælestis sapientiæ fontibus inhiare, vt instar apis sedulæ spiritualium eloquiorum, & exemplorum floribus insidens, [Col. 0246E] intra pectoris sui aluearium synceræ pietatis virtumtumque mella quotidie conderet.
[49] Sacris postea initiatus, multos annos tanta pietate sacerdotio est functus, [fit Sacerdos,] vt omnes virtutum exemplis ad æmulationem prouocaret, orationis præsertim, piæque commentationis studio, & humili sui abiectione perillustris. Multis annis hic etiam Hieronymo superstes, Paulo Quarto vnice carus extitit, [gratus Paulo IV,] a quo primas Aulæ dignitates sibi oblatas e Christiana humilitate constantissime reiecit, supplex Pontificem deprecatus, ne a suscepto humilioris vitæ instituto, & suæ aliorumque salutis studio abstractum, insanis fluctibus aulæ tumentis obiiceret. Morienti Pontifici adfuit Leo, precibus & pietatis officiis ad Deum migrantem strenue adiuuans. Nec minus postea Pio Quinto grata extitit Leonis probitas: is enim plurimum hominis virtute delectatus, eum religioso sacello, [& Pio V,] cui sacratiora sanctioraque pignora Sancta Sanctorum nomen fecere, præfecit: adeoque mirificum de eius virtute iudicium semper Pontifex dedit, vt Leonem ægrotantem non alienum duxerit a Pontificia maiestate inuisere. [renuit Archiepiscopatum Neapolitanum.] Archiepiscopatum etiam Neapolitanum vltro sibi a Pontifice delatum, eadem, qua reliquas dignitates, constantia, repudiatum ferunt. In quo non vulgare fuit Pontificiæ beneuolentiæ in Leonem argumentum, [Col. 0246F] & egregium de virtute Leonis testimonium, vel quod a tam sancto tamque sapienti Pontifice ad amplissimam Ecclesiam fuerit expetitus, vel quod tam insolito studio paupertatis illud egregie Leo contempserit. Extrema senectute confectus obiit Leo, ea virtutum laude & sanctitatis opinione florens, vt haud indignus Hieronymo Magistro discipulus censeri possit.

LIBER TERTIVS.

CAPVT I 
De principe Congregationis loco Meronij in communi conuentu deliberatum.
[1] In menses protracta apud Leonem Hieronymi commoratio, de cōmuni re consultationi locum fecit, [Conuocatis variis sociis.] deque ea deliberatum est tum cum iis, quos penes se habebat, tum etiā accersitis adesseq; iussis, qui familiis aliis regendis præerant; vel quia   [Page 247]  [Col. 0247A] certū anni tēpus ad publica negotia solenni cū aliorū congressu transigenda constitutum vrgeret; vel quod pia Leonis liberalitas reliquos inuitaret, cœtumque sociorum conuocandum suaderet. Igitur, conuentu coacto, [Hieronymus Moronij proponit varia deliberanda:] post longam Diuini numinis inuocationem ad communium rerum deliberationem accedunt. Primus ad conuocatos socios orationem habet Hieronymus e Christiana pietate satis ardentem & grauem, cuius ea summa fuit: Quæ a Diuina mente manarent, vniuersa certis legibus vinciri, & suaui Diuinæ prouidentiæ dispositione, vario ac multiplici nexu inter se ad perpetuitatem stabiliri; quo certo & inuiolabili rerum ordine perturbato, deficerent singula ac plane deperirent: proinde institutam hanc a se, susceptamque qualemcumque pauperum curam, eorum opera & caritate multis iam locis hucusque administratam, a summo bonorum omnium Largitore haud dubie profectam, ad eamdem quoque ab supremo Numine præscriptam rationem omnino conformandam, & Diuinæ prouidentiæ exemplo constabiliendam, in perennem consequentis ætatis propagationem. Nullo autem opportuniori modo perpetuitati & prudenti rerum administrationi consultum iri, quam constanti & certa rerum ordinatione communi sancita voto: [Col. 0247B] eius rei causa accersitos opportune conuenisse, nimirum vt iis de rebus, quæ ad publicam rem facerent, simul in Domino deliberarent.
[2] Ceterum e multis per eos dies ab illis in deliberationem vocatis, id vnum ad nos distincte peruenit, potissimum in eo conuentu relatum, de certa sede & principe congregationis loco deligendo. [ac Sedem aliquam, quæ reliquis præferatur,] Qua de re dictæ multa cum varietate sententiæ: Meronium a multis vehementer probatum: Vercuragum ab aliis magis expetitum, Petro Borello eius loci vicano maxime adnitente, qui a re familiari abunde instructus, Hieronymoque impense addictus, sua contulerat bona in pauperum obsequium, patriumque vicum ea principis loci dignitate ornare, suosque vicanos præsenti Patrum opera in Diuinis rebus adiuuari cupiebat. Somascha vero nonnullis erat in votis, locusque multis partibus aptior videbatur. An eo in congressu de Somaschensi sede quidquam certi decretum, [ex aliorum votis solus inquirit:] mihi admodum incertum. Qui enim Hieronymi temporibus propinquiores, ab illis, qui cum eo fuerunt, rei narrationem planius accepere, aiunt, variantibus sententiis, ne in longum protraheretur anceps rei deliberatio, eam integram ad vnum Hieronymum reiectam, qui, variis locis perlustratis, incolarumque animis pertentatis, eam deligeret sedem, quæ rebus gerendis cōmodior [Col. 0247C] videretur, quando nihil adhuc certi de Somascha, alioque loco statutum esset.
[3] Cum igitur in agro Bergomensi sedem ille sibi quærere statuisset, vnde Nouocomum & Bergomum, vbi boni operis seges iam adoleuerat, & alia pij instituti loca subitis excursionibus, [e valle S. Martini magis expetita,] cum opus esset, inuiseret, & Mediolanum, quo iam animo ferebatur, commode peteret, ad hoc S. Martini-Vallis peridonea visa. Quare Caloltij primum consistere in animo illi fuit, commodo nec infrequenti vico, vbi etiam S. Martini-Vallis Patroni ædes religiose frequentabatur: cumque omnia Hieronymi votis responderent, hominis vnius temeritas rem totam discussit atque disiecit. Ioānes Antonius Mazolenus is fuit, [ob maledicam linguam alicuius,] homo lingua promptus, animo audax, opibus etiam satis valens, pietate non item: hic cum primas suos inter vicanos sibi vsurparet, vnus Hieronymo aduersari, eoque vico illum cum sociis pellere est aggressus: multa iniuriosa in hominem euomuit, multos commouit, ne ibi erronem mendicissimum, impostorem & rabulam (ita ille Dei seruum, de salute animæ ad circumfusam multitudinem magna cum pietate & fructu dicentem, appellabat) sedem figere paterentur. Hieronymus autem etsi multorum benignitate inuitatus, [discedit:] facile Caloltij consistere potuisset; [Col. 0247D] aliquorum tamen etiam alienatis animis, ne quid dissensionis vel rixarum sua causa inter incolas Caloltianos oriretur, pacis & caritatis amator, alio diuertit, Bergomensique ditione excessit, & Addua transmissa Garlati non longe ab Olginato, aliquamdiu hæsit.
[4] Sed ne eo quidem loco res ex animi sententia processit: quare iterum a multis inuitatos, remensa Addua, ad Vallem-S. Martini reuertitur, [redit,] in ea tandem sedes sibi quæsiturus: iam enim casso strepitu, omnino detonuerant, quæ Mazolenus in Hieronymum coniecerat maledicta, cuius vbique nota probitas Caloltij in primis auide expetebatur: sed ille ad postremos Vallis vicos Somascham, & Vercuragum digressus, tandem non sine certo Numinis afflatu Somascham ceteris omnibus locis prætulit, eamque primam suæ congregationis sedem & principem delegit. Cur vero adeo humili vico, nobiles posthabuerit ciuitates, haud mihi exploratum, [& vicum Somaschā eligit.] nisi id forte in eximiam hominis humilitatem referamus, qui lucem hominum, ciuitatisque splendorem auersatus, solitudinem quæreret & latebras. Tanti certe Hieronymi sententia hac in re perpetuo valuit, vt non modo, qui proxime Hieronymum sunt secuti, huic loco veluti omnium parenti primas detulerint, sed multos etiam post annos exortæ Religioni, Somaschensi nomen indiderint, humilisque [Col. 0247E] vici nomen, vix angustis antea finibus notū, multis iam orbis partibus illustrauerint.

CAPVT II 
Pagi Somaschensis descriptio, aēris temperies.
[5] Qvando nihil frequentius post hac occurret Somaschensis domus commemoratione, & prima congregationis atque adeo Religionis sede; non erit a præsenti scriptione alienum, neque lectori iniucundū, loci non omnino noti naturam situmque, [Somascha vicus agri Bergomensis,] ad maiorem historiæ rerumque gestarum claritatem, non longa digressione a silentio vindicare. Agri Bergomensis, qua ad meridiem vergit, & interiecto Addua flumine, Brigantio monti opponitur, non ignobilis & peramœna Vallis-S. Martini Bergomo sex fere milliaribus dissita visitur, duplo fere in longitudinem, [in Valle S. Martini,] quam in latitudinem spatiosior: nam longitudine vltra septem milliaria protenditur, vbi vero latissima est tertium non excedit. Vallis tota non admodum late in planities expatiatur, sed in colles clementer assurgens, vicis ferme duodecim distinguitur, iisque non infrequenter nec [Col. 0247F] incommode habitatur. Vicorum princeps est, cui Caprino nomen, edito in loco situs. Regio satis fertilis, sed vini cumprimis optimi feracior: [regione fertili,] secundum vinum oleo, pecore, ceterisque fructibus abundat, frumento non item, quo vix, ac ne vix quidem incolas alit, nisi aliunde importato; sed castaneæ, quarum in primis est Vallis diues, tritici vicem apud eos præstant: aquæ non magna penuria, præter enim pluuiales collectas, fontibus etiam hinc inde passim erumpentibus, & aquarū diuortiis solo frequenter interciso, satis irrigua conspicitur: præterea Addua flumine perpetuo tractu alluitur, vnde nec pisce caret. Gens indigena corpore robusto, & viribus valens cælo vtitur admodum salubri & peramœno.
[6] Qua Mediolanensi ditioni Leucum Lupiæ versus contermina est, duo postremi Vallis vici Somascha, & Vercuragum occurrunt, [inter Vallideruam montem,] Somaschæ Vallideruæ mons imminet, iugo adeo excelso, vt ipsos auium volatus fatigare possit: hic Somascham leni ac demisso collis iugo insidentē excipit, pede in imo ad ipsam Adduæ planitiem Vercuragum Somaschæ e regione respondens sustinet. His duobus vicis clauditur Vallis: vix enim ab illis digressa ad aliquot passus excurrit,   [Page 248]  [Col. 0248A] Olginatum fere e regione vltra Adduam prospicit Somascha, ideoque Mediolano ad eam accessus facilis & apertus. Addua enim publico nauigio traiecta, spatiosa sese offert planities a mōtium radicibus ad fluminis ripas excurrens: at solum non nihil asperum, omni plantarum genere erasum, [& fluuios Adduam] virgultisque omnibus prorsus detonsum, & frequenti glarea grandioribusque saxis respersum: impeditum etiam Adduæ ripis, quæ pari libra cum aqua sunt: quod si magnæ pluuiæ fiant, lubrico & lacunoso cœno inæqualem & difficilem transitum præbet, Galauesia præsertim interdum exundante, quæ in summis exorta montibus, & media inter illorum cacumina per abruptas cautes lapsa, longo varioque flexu, vorticosis gurgitibus per confragosas valles agitur, donec in apertam hanc fluminis planitiem euadat, vbi nullas fere, quibus contineatur, ripas habet, sed paullum defosso solo, nec satis lato alueo, per glareas in Adduam se exonerat. Extremam huius planitiei partem Galauesia intersecat, eamque a montibus diuidit, [& Galauesiam,] qua transmissa, collis non magna accliuitate promissus nascitur, passibus quingentis, minusue, qua breuior est via, nullibi apertus, sed vndequaque multa succrescente arborum sylua & agrorū cultu syluestris, ita vt non facile introrsum inspici possit. Vt autem sese iugum implicat, partim via se ostendit, partim latet: ita vero leni tractu attollitur collis, vt [Col. 0248B] subinde in agrorum planities expatietur, & frumenti, vini, aliarumque frugum feracissimus existat, virescentiumque segetum & arborum varietate peramœnus.
[7] Ipsum cliui verticem Somascha insidet humilis omnino vallis vicus, [in vertice cliui,] vbi ducenta ad summum capita recensentur: aëris vero salubritate, cælique clementia maxime insignis; vix enim fide digna, quæ de illius cæli temperie feruntur, [aëre salubri,] videri possent, nisi longa incolarum ætas, vegetaque semper in longa ætate senectus, eadem confirmarent; qui immature admodum eripi putantur, si sexagenarij supremum diem clauserint, cū in ea ætate maxime agriculturæ labores perferre, & caloris frigorisque vim, ac ceteras temporum iniurias negligere soleant, viridique senecta ad centesimum vsque annum vtantur: quam adeo amicam cæli naturam, cum in alia multa, tum in ipsam loci regionē, tum in ventos referendam arbitror. Et quidem collium habitationem saluberrimam non semel affirmauit Aristoteles, ibique degentes duplo fere diutius ceteris viuere multis in locis experimenta comprobant; quod scilicet non pigro, immoto, ac torpente cælo, sed ventorum flabris purgato, ac fere semper irrequieto vtantur: [Col. 0248C] nullius enim loci aër impurior, quam eius, qui agitationis expers est, [purgato ventis,] propterea quod halitibus vaporibusque e terra quotidie remissis, pigrum illud cælum crassescere, fumidis fæculentisque spiritibus oppleri, & tāquam, sordibus inquinari ac fœdari sit necesse: inde fit, vt qui sub illo viuunt, habitudine corporis fere nūquam bona vtantur, colore omni firmæ valetudinis indice destituantur, maciemque perpetuam ex eo trahant, donec sensim corpore intabescente longo morbo ad interitum ferantur. Quod si ventorum appulsu & agitatione vapores illi & exhalationes dissipentur, aut calore validiore flabrorum impulsione nato, concoquantur & expurgentur, tum salubritas cælo, & hilaritas accedit maxima. Quarum rerum Somascha admodum diues: quippe collibus vndique enascentibus, peramœna, & crebra ventorum agitatione aërem perpurgante, bonæ valetudini peropportuna: ventorum autem salubrioribus admissis, noxiis bonæque valetudini aduersantibus caret. Et quoniam rapidis validioribusque ventis optabiliores sunt & iucundiores lenes remissæque auræ; propterea quod aiunt multum ad loci salubritatem facere, [obiectu montium & arborū fractis,] si vehementiores venti, etiamsi salubres, obiectu montium aut siluarum prius refracti & accisi afflent, & quasi de longinquo itinere fessi aspirent; ne hoc quidem cōmodum Somaschensi [Col. 0248D] oræ deest; quandoquidem ex ea parte, vnde ventorū vis maior existere, & rabies erumpere potest, ita oppositis montibus iisque siluestribus est communita, vt omni sæuitia refracta, lenissimi adspirent, molliterque accedant, quod etiam cum voluptate fit: vbique enim densæ arbores, quatientibus ventorum flabris, luxuriātem comam ita ramos inter se collidunt, vt eo ramorum foliorumque attritu, auræ murmur perennis sibilusque gratissimus erumpat. Atque hæc situs locique natura. Ad Hieronymum igitur, institutumque nostrum vt reuertamur, exploratis, ille, vti diximus, aliis locis, vicanorumque animis pertentatis, difficultatibus vndique suborientibus, nullus aptior Somaschensi iugo visus est locus, vbi tandem posita sedes, & domicilium nostræ religionis est constitutum.

CAPVT III 
Qualis Somaschæ domesticorum disciplina, & in externos caritatis officia.
[Col. 0248E]
[8] Apud Ondæos primum diuertit Hieronymus, quorum ædes in area Somaschensi visebantur, pauperibus recipiendis peridoneæ: [Ædibus conductis,] postea Hieronymi & sociorum vsibus conductæ, & Andreæ Borelli liberalitate, qui vnus maxime pium opus industria & pecunia [Col. 0248F] vrgebat, supellectili ditatæ; sed Hieronymi institutis, & legibus longe ditiores redditæ. In his enim domestica disciplina eiusmodi est constituta, qualis domum hanc ceterarum caput ac præsidem deceret, a qua veluti a fonte in ceteras vberiore deriuarentur omnium exempla virtutum, & vnde certa, ac firma, [primam sedem constituit Hieronymus,] & vbique sui similia viuendi iura, tamquam a capite omnes accerserent familiæ, purumque nostri instituti & disciplinæ spiritum haurirent.
[9] Paupertas eminebat in primis, cum in victu ac vestitu, tum reliqua supellectili, [præscribit vestitum & victum pauperum,] quam pauperem & curtam exoptabat Hieronymus, malebatque reculam, quam rem familiarem sibi domi esse. Et certe victus pertenuis erat, idemque aridus & durus ex eo genere maxime, quod rusticis vsui esse solet: ac ne vel illa cibi tenuitate quippiam de pristino ardore deperiret, pius inducebatur super mensam anagnostes, qui conceptum pietatis ignem sacra lectione inter epulas perpetuo aleret. Asperioribus autem cibis vt cito assuescerent delicatiores stomachi, natura & vsu lautioribus assueti, faciebat patiendi ardor & mortificationis studium, quod supra modum inter eos feruebat, nouas semper faces Hieronymo subiiciente, & maiores flammas excitante; qui mirum se præbebat Magistrum in corporibus castigandis, & Patrum voluntatibus frangendis, reiiciendisque appetitionibus, vt nonnumquam nimiam hominis seueritatem accusarent & asperitatem; & quidem veteris Adami commotiunculis interdum excitabantur, quibus postea Diuinæ gratiæ beneficio sedatis, rationabile omnino obsequium ab Hieronymo deposci omnes fatebantur. Insignem hanc corporum voluntatumque mortificationem comitabatur obedientiæ & humilitatis studium: [humilem obedientiam,] quarum virtutum feruentissimus Hieronymus sibi non dissimiles alios volebat. Ad hæc diurnæ, nocturnæque precationes, quotidiana etiam de rebus diuinis commentandi spatia numquam intermittebantur, [& frequētes preces:] sacrisque libris iucunda pabula animo assidua lectione quærebantur: ac, ne perpetua quiete languerent, subinde laboribus etiam frangebant corpora: atque hæc quidem domi.
[10] Foris vero sedula opera nauata proximis, ac plurima animæ & corporis collata subsidia tum ægris, tum sanis. Ad conquirendam miseram & derelictam sobolem, suo more se vertit Hieronymus, vsitataque in   [Page 249]  [Col. 0249A] pauperes ministeria explicanda. Cum vero plurimos non tam egestate, [suscipit curam ægrorum,] quam variis morbis misere conflictari, ac prope confici cerneret, nec Vallis opportunos haberet ægrorum curatores, eorum ille curationem in se suscepit. Quippe non ignarus multarum rerum, quæ ad plagas & vlcera illa persananda morbosque tollendos valerent, qui sponte interdum suborientes, aut tumore, aut suppuratione, vomicisque certas corporis partes acerbissimo languore torquent atque discruciant; nouo spiritus ardore, nouum etiam hoc caritatis genus in eos exercere constituit, in quorum gratiam harum sibi rerum cognitionem & vsum diligenter compararat. Itaque plurimus vndique conquisitus & collectus æger est, Hieronymi curatione breui sanandus: permulti accedebant deformi tumore & vlceribus fœdi: [morbos curat conuenientibus remediis,] alij quibus putrefacti sub cute humores sanguinem in saniem verterant: aliorum ex tuberibus scatentes vermes odorem teterrimum efflabant: sed Hieronymus numquam, aut sordes cauit, aut putridam tabem exhorruit, aut fœtorem est auersatus: sed pietatis & officij plenus, loca tumore & sanie fœda, leni mollique tactu contrectans (ne cura aut officium faceret dolorem) calida lauabat, ebullientes cum sanie vermes [Col. 0249B] expurgabat, tum imposito medicamine, & fasciis obuolutis, data eleemosyna, domum dimittebat: cumque sæpius simili fouerentur officio ægri, tandem sanitati reddebantur. [& sanctis precibus:] Nec dubito vlcera permulta, quæ omnium medentium artem & industriam facile elusissent, excellenti Hieronymi apud Deum gratia magis, quam vnguentis, purgata atque sanata. Quantum vero studij & ardoris ad hæc munera caritatis adferret, illud vnum in hoc genere admodum insigne testetur: quod, si quando alicuius morbi vlcerumque fœditatem experiretur sensum nonnihil abhorrere, eoque aspectu ab officio retardari, deformatum ægrum illum, [vlcera sordida osculatur velut vulnera Christi:] & fœdissimum statim aduocabat, præ ceteris diligentius curabat, ac vt de repugnanti sensu vindictam sumeret, vlceribus labris admotis oscula sæpius imprimebat: idque tanta cum animi voluptate, quanta Christi Domini vulnera exosculari contigisset.
[11] Intensiori etiam cura a corporis ad animæ salutem Hieronymi studia vertebantur. Circumobibat frequens Vallis vicos, singulos catechismi institutione, & Christianis præceptis erudiens: [iuuat vicinos catechismo,] nullusque fere Hieronymi & sociorum sermo cum externis erat, nisi de animæ salute piisque rebus, de supremo scilicet vitæ die, [& piis colloquiis,] de reddenda ab vnoquoque summo Iudici ratione, de inferorum cruciatibus, & æternæ vitæ gaudiis; [Col. 0249C] vtili sane & frugifera admodum congressione. Adeo vero piorum colloquiorum vsus illis erat solennis, vt criminis instar haberetur, si quis cum externis agens, non commodum aliquem de pietate sermonem instituisset, hominemque salutari aliquo documento auctum dimisisset. Nulla tandem illis studia æque cordi, quam diuinæ quærendæ gloriæ, & humanæ tuendæ salutis, in qua procuranda, piis intenti curis, perpetuo desudabant, [cum magno fructu.] cum proximorum fructu non tenui aut pœnitendo. Magni etenim fiebant ad Patres vndique concursus spiritualis institutionis gratia, diebus præsertim festis, quibus totis in habendis ad simplices cohortationibus, simulque tradenda pueris, ac rudi illi vulgo Christianæ fidei doctrina singuli versabantur.

CAPVT IV 
Hieronymi Mediolanum profectio, in Deum fiducia, & Francisci Sfortiæ in Hieronymum liberalitas maxime insignis.
[12] Dvm hæc Somaschæ geruntur, Hieronymus maiora semper animo in pauperum gratiam [Col. 0249D] moliens, nouum etiam domicilium in eorum vsum (quodiam diu animo complexus erat) sibi tandem Mediolani excitandum statuit, maxima videlicet spiritualis lucri spe in admodum nobili & frequentissima ciuitate blandiente. Quocirca re familiari egregie constituta, domesticis & externis bene precatus, [Somascha abit cum 35 pueris] ac valere iussis, hoc quoque proseindere nouale est aggressus, & quando magnam prouinciam adoriretur, magno etiam stipatus milite, triginta quinque scilicet puerorum manu, discessit: quos ille sub vexillo Crucis, quasi agmine instructo, dispositos, & Sanctorum Litanias aliasque preces inter itineris molestias concinentes, [Litanias cantantibus:] ideo circumducebat, quod consimilium locorum disciplinam vsu iam didicisset, facilius per eos, in nouis domibus constitui, ceterosque eorum exemplo commodius erudiri. Ad pios autem Hieronymi labores magis illustrandos, Diuinæ prouidentiæ nutu factum est, [febri corripitur:] vt in ipso itinere Hieronymus non leui corriperetur febri, & e pueris nonnulli cum eo pariter decumberent. Nulla vero hic erant pecuniæ subsidia, nulla humana solatia ad ægros leuandos: quippe Dei seruus præter vnam in summo Numine certissimam spem nihil præsidij ad itinera afferebat, nulloque alio instructus [Col. 0249E] viatico prodibat: siquidem itineris auxilia erant obuiæ hominum misericordiæ, tectum nosocomia suppeditabant.
[13] Itaque aliquamdiu cum morbo & lassitudine in itinere luctatus, locum tandem obuium habuit, olim valetudinarium, sed tum vetustate dirutum: [in ruinosa desertaque domo decumbit:] casa verius fuit ruinosa, quam domus, cæli patens iniuriis, reuulsis foribus & ostiis, ventorum flabris atque imbribus vndique peruia. Huc serecepit cum suis æger Hieronymus, humique super stramine cubitans, quod forte aderat, morbi molestias tolerabat, omni præterea humana ope destitutus, solam cælestem expectans. Sed fidelem seruum non est frustrata summa bonitas, quando non multo post factum est, vt quidam Hieronymi studiosus illac iter haberet, qui puerorum turbam conspicatus, & quod erat, forte coniiciens, locum adiit, hominem febri misere æstuantem vt offendit, amice inuitat, & enixe rogat, vt se deferri patiatur ad hospitium, quod non longe aberat, quo si solus secederet, humanissime exceptus, liberaliter etiam haberetur, donec, vi morbi discussa, conualesceret. [renuit hospitium absque puerorum consortio:] Sed nulla ratione admisit Hieronymus sibi vni oblatum domicilij beneficium: namque humanissime actis amico gratiis, eo beneficio se vti non posse, respondit, nisi secum Christi pauperibus etiam admissis, quibuscum viuere & mori sibi statutum esset; verum, vel quod homini nimis [Col. 0249F] molestum videretur, eam domi colligere puerorum turbam, vel quod tecti hospitiique angustiæ tantam excluderent multitudinem, bonus ille vir non annuit, Mediolanumque discessit. Hieronymus vero, cum ea quiete meliuscule se habere, & diuina etiam ope aliquid virium recepisse videretur, & pueris melius omnino esset factum, ad cœpti itineris labores & incommoda hilaris, animoque erectus reuerti iam meditabatur, adeo Christi amore & Crucis siti, quidquid erat asperum, mitigante; sed minime pares animo corporis vires suppetebant.
[14] Interim autem amicus ille Hieronymi, Francisci Sfortiæ Mediolanensium Ducis negotiorum curator, quid illi in itinere accidisset, quantusque vir Hieronymus esset, ad Ducem abunde detulerat: quibus permotus religiosissimus Princeps, [iussu Sfortiæ Ducis Mediolanum aduehitur:] statim qui ægrum Hieronymum Mediolanum commode adueherent, dimiserat, quorum opera in vrbem delatus, (nec enim languente iam corpore pedes vlterius progredi valebat) ad humile xenodochium, stipante eius latera exigua illa puerorum manu, deferri enixe postulauit: cumque lautiorem & honestiorem locum, vel etiam in Aula, & omnia curationi opportuniora illi sponte offerrent, ac Ducis etiam voluntatem obtenderent, numquam   [Page 250]  [Col. 0250A] quam annuit Hieronymus, qui voluntariæ paupertatis incommoda cunctis aulæ deliciis ac splendoribus anteferret. Exigua igitur perangustaque domo receptus est, quæ Diui Martini sacello iuncta, illis pueris colligendis ac seruandis vsui erat, qui forte a paterna domo vel parentibus vagi ac dispersi, tota vrbe aberrantes, vagarentur. [domum exiguam eligit:] Iucundum maxime fuit Hieronymo vile hospitium, vtpote suo instituto valde consentaneum; cumque illum Dux imperaret quibuscumque rebus opus erat liberaliter haberi, ille, gratiis semper Ducis benignitati per internuncios actis, [a Duce per aulicum oblatam pecuniam] Euangelicæ paupertatis memor, oblatas commoditates non admittebat.
[15] Quare Dux tantæ rerum humanarum despicientiæ, veræque paupertatis Euangelicæ periculum facturus, nobilem aulicum ad Hieronymum allegat, qui sibi a Duce magnopere imperatum referat, vt quæcumque ad suam suorumque vitam tuendam necessaria essent, munifice suppeditaret: ac, vt dictis fidem facta astruerent, crumenam illi multo auro refertam Ducis nomine offert, vrgetque, vt velit transmissum hoc munus libenti animo accipere, ac propriis suorumque necessitatibus consulere. Hieronymus quāquam ignoraret, quorsum Principis liberalitas tenderet, [Col. 0250B] tamen a solida paupertatis virtute consilium sibi petens, actis verbis amplissimis, vt tanta Ducis munificentia postulabat, gratiis, eique omnia fausta feliciaque precatus, respondit, se summæ illius paupertatis legibus, quam sibi profitendam proposuerat, omnino impediri, ne præsenti pecuniæ subsidio frueretur: e contra instabat nuncius, licere pauperibus, saluis paupertatis legibus, [non admittit,] oblata admittere; proinde nihil illum in perfectæ paupertatis iura peccaturum, si Principis liberalitati morem gereret: sed nullis plane rationibus perpelli potuit, vt vel obolum admitteret, testatus se non auro, sed hominum saluti, Euangelicæque paupertati studere: quin Diuinæ prouidentiæ non leuem se irrogaturum iniuriam, si tantam auri vim collectam apud se reconderet, cum illa sibi, suoque gregi victum passim & ostiatim emendicanti in dies abunde sufficiat: quare sibi magnopere cauendum, ne humani auxilij tam larga liberalitas aliquid de Diuinæ opis & prouidentiæ fiducia detraheret: [& sæpius obtrusam repudiat:] quocirca pateretur, orat, vt vel quotidianis laboribus, vel precario victu paullatim collecto, se sociosque pro suo veteri instituto aleret. Cumque studiosius adhuc offerret, enixeque obtruderet aulicus Ducis nomine pecuniam, semper tamen idem aut persimile tulit responsum, collaudata scilicet [Col. 0250C] regia Principis munificentia, sedulaque aulici opera commendata. Denique, vt finis sit, in pecunia tam fortiter constanterque repudianda, adeo sanctæ paupertatis tenacem se præbuit Hieronymus, vt superante liberalem Principis beneficentiam aulicique industriam paupertatis proposito, maiori omnino, quam obtruderetur, constantia reiecta pecunia fuerit.
[16] Franciscus hoc tam egregio facto mirifice delectatus, etsi opinionem de Hieronymi virtute non vulgarem induerat; certior tamen reddi per suum Oratorem voluit, [pluris æstimatur ob nobilitatē ab Oratore indicatā.] qui tum apud Venetos morabatur de hominis nobilitate & rebus gestis: a quo cum multa, quȩ armatus foris & domi togatus Hieronymus gesserat, pari laude & admiratione digna accepisset, ex illo cœpit hominem magis, quam antea, humanissime colere, eiusque instituto vehementer fauere, cuius virtutē magna sanctitatis opinione firmatam admirabatur.

CAPVT V 
Pij loci exordia, & varia de Hieronymo Mediolanensium iudicia.
[17] Eo autem Hieronymi curæ primum spectabant, vt pueris tum secum adductis, tum vrbe tota [Col. 0250D] Mediolanensi vagis ac dispersis certum poneret domicilium, & corporis animæque periculis suo more subductos, in tuto locaret: quod pium hominis votum ad Ducem delatum, ab eo vehementer probatum est, certumque ex suis nauum & industrium hominem negotio præfecit, qui loci institutionem maturaret, efficeretque, [Domiciliū orphanis impetrat,] ne quid ad eam rem absoluendam desiderari posset. Curatum est Ducis mandatum diligenter, & illæ ipsæ ædes, in quibus supra Hieronymum primo consedisse docuimus, sunt in pauperum vsum destinatæ, Hieronymo locum maxime approbante. Cumque ædes illæ ad xenodochij maioris iura pertinerent, Ducis nomine & auctoritate, [sumptus conferentibus Duce Sfortia,] cum xenodochij curatoribus rite confectis emprionis tabulis, & certa pretij parte persoluta, ita inter partes conuentum est, vt perpetuo pauperum vsui cederent ædes, interim Francisco annuum censum persoluente, donec integram pretij summam curaret, aliquanto etiam æris ad primam nouæ domus supellectilem attributo, quod Sfortia imperante omnino seruatum est. Sed vix altero ab ea pactione anno, peracerbo & perpetuo Mediolanensibus flebili funere, elato Francisco, [dein Philippo II Rege Hispan.] haud potuit pacta pecunia persolui. Quare ad Philippum Secundum Mediolanensi Imperio deuoluto, placuit Catholico Regi eamdem esse prioribus tabulis vim, e publicisque ærarij [Col. 0250E] Regij pecuniis, annuum pensum nondum soluti pretij, persoluendum iussit: [& Episcopo Maceratensi:] quod pium Regis edictum ad multos annos religiose seruatum est, donec Galeatij Moroni Maceratensis Antistitis hæreditate, ita pij loci necessitatibus subuentum est, vt cum ad reliqua nomina, tum ad hoc etiā dissoluendum facultas fuerit.
[18] Sed ad Hieronymum redeo, qui optatum iam nactus domicilium, ad pauperes orbosque colligendos sedulo se conuertit, quorum tantam breui intra hospitij septa turbam coëgit, vt admirationi voluptatique pariter eorum aspectus esset. [pueros instituit,] Non referam hic amplius instituendorum locorum rationem: satis ex hucusque dictis indicata. Eædem Hieronymo curæ, iidem exhauriendi labores, dum domesticam disciplinam constituit, dum pietate & opificio pueros informandos curat, dum illis subsidia precario tota vrbe conquirit. Neque etiam multis referam, quam ingenti primorum ordinum gratulatione prodeuntium festis diebus solenni cum supplicatione agmen sit exceptum, & quantis laudibus puerorum pietas & modestia commendata: facilis ex superioribus coniectura, [publico vrbis applausu:] licet hæc omnia Mediolani nescio quid amplius splendoris & publicæ acclamationis habuisse videantur.
[19] [Col. 0250F] Verum, ne qua deesset in tanta operis laude, humilitatis & patientiæ materia, probataque virtus magis eniteret, cum aliorum incerta & dubia, tum vulgi iniqua, de se ipso iudicia expertus est Æmilianus. Siquidem dum tanti Principis nixus præsidio, seu multo magis Dei, eo in opere multos labores exudat, & multis est admirationis materia pariter & sermonis; [a nonnullis irridetur,] multiplex etiam & frequens de eo, variantibus sententiis, obmurmuratio populi, in tam ampla præsertim, adeoque frequenti ciuitate, & nondum plane illius intimæ sanctitatis fulgore apud omnes explicato. Quare inter operum initia, contemptui erat multis, qui hominem hypocrisis & ignauiæ insimulantes, palam deceptorem, delirum, variisque ad contemptum nominibus appellabant, & probris ac contumeliis incessere non verebantur. Alij, ita diuino Numine eorum studia attemperante, melius sentientes, cum aliquid supra humanum de Hieronymi virtute animo conciperent, [ab aliis vt Sanctus honoratur:] eius sanctitatem veneraturi, in manus aut vestium oscula certatim ruebant, vel propriam manum, qua prætereuntis vestes religiose contigissent, osculaturi ori admouebant. Nonnullorum vero iudicia erant euentus expectatione suspensa, quando nec in præsentia nouum insolensque opus externi hominis approbare vellent, neque palam vitio vertere auderent, quod, approbante   [Page 251]  [Col. 0251A] probante Principe & summis Ordinibus, in ipsa curiæ luce gerebatur. Quare attentis animis obseruabant, quo tandem eius gesta euaderent, cuius virtutis splendorem, caligantis mentis acie nondum clare dispicere poterant.
[20] Sed Hieronymo, vt permolesta erant, quæ in eius venerationem obsequia deferebantur; ita cum inter mendicandum alios obuiam haberet, [laudes reiicit,] sese dicteriis & scommatibus irridentes, vel conuiciis & lœdoriis palam proscindentes, hos ille obturata aure præteribat, mirifice lætus, quod pretiosiora, quam peteret, ac magis optata dona reciperet, [approbriis delectatur,] nobilem scilicet ludibrij & contumeliarum stipem: eratque perfamiliare, cum ad communem misericordiam colligendam, totus squalore deformis ac macie, crassa tunicula tectus prodiret, sibilis & conuiciis excipi, insequente a tergo velut amentem lasciuiente puerorum turba: ita scilicet summus in ore pallor, attrita lacerna, humeroque pendentes manticæ, squallens & promissa barba hominem ludibriis & probris facile opportunum apud insanum vulgus reddebant. Diu tulit indignum infimæ plebis contemptum Hieronymus, numquam animo vel leuissime commotus: adeo Christi caritas, & sui contemptus omnes exorbebat irrisiones, [omnes in admirationem rapit.] & probra deuorabat; donec in vulgus solidæ virtutis clarius explicandæ oblata occasione, quam subiiciam, omnia tandem [Col. 0251B] cessere in commendationem probitatis & virtutis, verso in admirationem contemptu, & contumeliis in laudem recidentibus. Idque huiusmodi fuit.

CAPVT VI 
Mediolanensibus morbo laborantibus succurrit: insigni Ducis testimonio eius caritas commendatur.
[21] E bellorum motibus, quibus per aliquot annos tota Mediolanensis prouincia nutarat, quasi e funesta semente hæserant in Mediolanensium animis mortifera vitiorum omniū germina, quæ sedatis deinde tumultibus, [Grassantibus Mediolani morbis contagiosis,] pacem & quietem, quasi culturam nacta, in dies manare, latiusque se fundere, vt nulla pietatis facies, nulla caritatis indicia apparerent. Cumque in tartarum ruentibus animis Hieronymus, qua vitæ exemplo, qua verbo & cohortatione, tempestiuam porrigere dexteram maturaret, nullo vulgus pia hominis officia in pretio habebat; sed, cum ad malorum scelera vindicanda, proborumque exercendam virtutem, cœpit morborum grauitas ciuitatē affligere, frequentesque [Col. 0251C] inuadere domos; tum maxime enituit Hieronymi virtus, commendataque passim in vulgus nullo plane discrimine præcellens hominis caritas. Omnibus siquidem in ea morbida, ac fere pestifera anni intemperie, metu trepidis ac perculsis, cum admodum rari & infrequentes apparerent, qui laborantium multitudini nauarent operam, & tantam ægrorum subirent molem; vnus Hieronymus, metu omni deposito, cum in nosocomio suo Diui Martini, [magna caritate seruit ægris,] tum alibi etiam vel sui periculo capitis, præsto erat ægrotantibus, quibus omnino sibi subueniendum, aut certe in communi calamitate abiiciendam vitam statuerat. Et sane hic, si quisquam, locus Hieronymi caritatem maxime illustrauit. Quos enim grauiori morbo conflictari sentiebat, hos sæpius inuisens, vario placidoque sermone, ad perferendam animi ægritudinem & corporis dolores, hortabatur: multisque de aliorum constantia in cruciatibus & doloribus perferendis memoriter & iucunde narratis, ægritudinis fastidium & morbi acerbitatem lenire curabat. Cumque, morbo grassante, omnia tandem miserorum squalore, & grauissimo ac teterrimo odore, qualis ægrotantium in egestate solet esse, complerentur; Hieronymum tamen strenue omnibus adesse, [Col. 0251D] iacentes, si opus esset, erigere, præparatos cibos suis manibus apponere, omnia denique munera, quæ in Dominum ab officioso & diligenti famulo præstanda viderentur, studiose ac demisse exequi, magna cum admiratione cernebant vniuersi.
[22] Neque vero tam pio labori tamque ardenti caritati Diuina bonitas defuit; siquidem, cum tota iam ciuitate insanabilis illa morborum vis adeo grauiter per omnium ordinum capita grassaretur, [seruatur sanus cum omnibus adiutoribus suis:] nullis vt hominum consiliis, nulla diligentia, nullis fusis precibus mitigari posse videretur, quotidieque multa corpora lurida tabe affecta, vi morbi misere conficerentur & interirent; integer tamen Hieronymus atque intactus semper seruatus est: quin etiam (quod fidem pene superat) neque eorum vllus, quos inter ægrotantes in suo xenodochio aluit & curauit, siue ex pueris, siue ex administris, toto eo tempore desideratus est, quod pro miraculo ab omnibus est habitum: idque Hieronymi non quidem diligentiæ & industriæ, quāquam ea maxima erat, sed sanctitati acceptum retulerunt vniuersi: cum ille sæuientem ægritudinem non tam medicinis depellere, quam orationibus & magnis pœnitentiæ asperitatibus læsi Numinis iustissima flagella auertere, iratumque Deum suæ familiæ propitium facere niteretur.
[23] Quam multa vero, & omnium æstimatione [Col. 0251E] maiora in rem communem gesserit eo tempore Hieronymus, facile, quæ subijciam, testabuntur. Nam ipse Dux cum Ioannis Petri Caraffæ opera (e cuius nutu hominem plurimum pendere didicerat) existimaret Hieronymum ad ea pietatis studia Mediolanum destinatum, [laudatur a Duce Sfortia,] datis ad Carassam literis humanissimis per suū Internuncium, apud Rempublicam Venetam tum cōmorantem, ei gratias egit quam maximas, quod hominem Mediolanum allegasset, tam magno totius ciuitatis bono: quam gratiarum actionem minime sibi debitam ingenue fatetur Caraffa. [& Ioanne Petro Caraffa, dein Papa Paulo 4:] Placet hic eius verba adscribere, quibus in Epistola ad Caietanum Thienæum Neapolim data Venetiis quintodecimo Kalendas Februarij, millesimo quingentesimo trigesimo quarto ita rem explicat. Bergomensis Æmilianus noster, permittente Episcopo, reliquit Bergomum, &, ducto secum quinque & triginta militum exercitu, Mediolanum petiit, vbi, non dico, quanto cum applausu exceptus sit: hoc tantum dicam, gratias mihi Illustrissimum Ducē Mediolani egisse per suos, qui hic sunt, qui cum litteris ad me venerunt, quasi ego illuc Æmilianum miserim: & certe hic honor mihi sine caussa defertur. Vbi Bergomensem vocat, quod ibi aliquanto commoratus, ea, quæ supra diximus, gesserit. Exercitu autem illo triginta quinque militum, pueros innuit, [Col. 0251F] quos secum Hieronymus ad duxerat. Habes, amice Lector, eodem in loco duo grauissima de Hieronymi virtute testimonia, alterum Francisci Sfortiȩ Ducis Mediolanensis, alterum Ioannis Petri Caraffæ non inde multo post in Summum Pontificem electi.
[24] Quanto autem in pretio eum haberent reliqui ciues, & quale iudicium de eius vitæ genere facerent, [adsciscit sibi nouos socios e nobilitate] frequentissimi e nobilioribus declarant, qui ad idem vitæ genus sponte sese aggregarunt. Inter quos præcipua pietatis laude commendatur Fridericus Panigarola ex eo ordine, quos Protonotarios Apostolicos vocant, qui, spretis opibus contemptisque honoribus, diuino se totum famulatui mancipauit, Hieronymique vestigiis insistens, in eodem S. Martini loco, vitam omnium virtutum laude florentem, [Mediolanensi,] per multos annos traductam, magna tandem sanctitatis opinione Somaschæ absoluit. Eadem etiam mens a Domino donata Francisco Bauio, & Hieronymo Nouato, alterique Hieronymo Calco, & Ambrosio Schiepato Mediolanensibus; quibus accessere Augustinus Gallus, is, cuius de agricultura monumenta vulgari sermone cōscripta leguntur, & Iacobus Alesius, nobiles Brixienses, [Brixiensi,]   [Page 252]  [Col. 0252A] tum Bernardus Odescalcus Nouocomensis, & alius e Spinulorum familia Ianuensis, Franciscus item Dertonensis vir eruditione insignis, & Guido Vercellensis. His autem complures alij quotidie & splendore generis & litterarum eruditione nobiles iungebantur, qui spretis humanæ vitæ commodis, [Genuensi, &c.] & nuncio libertati misso, Christi paupertatis incommoda subire, seque totos Hieronymo informandos committere nō dubitabant. Hoc vero certum plane diuinæ virtutis indicium apud cordatos habebatur, hominem scilicet externum & pene ignotum, vili abiectoque pauperum seruitio addictum, tam multos, eosque e Principibus ciuitatis sibi adiunctos, a summo opum & familiæ splendore, ad abiectissima pauperum ministeria deducere.

CAPVT VII 
Eius Ticini gesta.
[24] Mediolanensem hanc profectionem Papiensis statim haud minus frugifera excepit, quam ille, Mediolani rebus satis bene constitutis, [Magnis votis expetitus,] & regimini puerorum idoneis e prima nobilitate viris præpositis, [Col. 0252B] a hoc tempore suscepit, quod non amplius viginti milliaribus Mediolano ea ciuitas distet. Præuenerat autem Hieronymi aduentum percelebris eius nominis & virtutum fama, quæ ob admirabilem in primis rerum omnium contemptum & eximiam in egenos caritatem, summam illi apud eos ciues conciliauerat sanctitatis opinionem, vt eū præsentem intueri aliquando cuperent, de cuius virtute tam multus perstreperet sermo. Prima igitur Papiensi solo impressa Hieronymi vestigia, ea ciuium oculis spectanda obtulere, quæ iam omnium animis præuolans fama obiecisset. Vix ciuitatem ingredienti obuiam adfuere frequentes, [Ticini excipitur,] insolito & oculis insueto spectaculo circumfusi, quibus pauperum turba, quæ elato salutari redemptionis nostræ signo, suffragia Sanctorum posceret, hymnosque non sine Ecclesiæ cantu modeste & religiose persolueret, tantæ erat admirationis & voluptatis, vt noua inusitati spectaculi specie animum atque oculos non satis explere posse viderentur; sed Hieronymum in primis, stupore prope defixi suspiciebant, & eius nobilitatem & virtutem animo reuoluentes, [moribus piis ædificat omnes:] admirabantur vniuersi, qui tam graui ætate, tam vili in veste, tanta cum animi demissione & religione, supplicationem comitaretur, cuius grauis ille ardensque & permodestus oculorum circumiactus, & nobilis species licet squalore [Col. 0252C] obsita, obsoletaque ipsa vestimenta pietatem afflare, & redolere sanctitatem videbantur.
[25] Itaque certatim nobiliores quique ei proprias ædes deferebant, hospitioque inuitabant, rati nimirum satis eum felicem, [hospitia nobilium non admittit,] magnoque auctum honore, cui primo contigisset Dei seruum tecto excipere. Sed ille suæ paupertatis & humilitatis tenacissimus, omnibus permodeste gratiis actis, peruicit tandem, vt ad nosocomium duceretur, [diuertit in nosocomiū,] quod adeo libenti animo curauere, qui publico valetudinario (cui a Misericordia nomen est) præerant, vt complures iam ibi receptos missos facerent, quo Hieronymo cum suis commodior locus esset: forte enim superante multitudine, non omnes admittebant eo tempore valetudinarij spatia; [ægris cedit locum,] sed hoc nulla ratione tulit Hieronymus, enixe obtestatus, se omnino alio in quemuis publicum patentemque locum secessurum, si vel tantillum incommodi primis hospitibus suus afferret aduentus. Quare per aliquot dies ad fanum SS. Geruasij & Protasij sub communi porticu fuit. [in publico foro degit:] Tantam animi demissionem, & in proximos caritatem abunde compensauit Diuina benignitas: siquidem visum est xenodochij curatoribus locum Hieronymo destinare, quo solus cum suis secedere, libereque illis præesse posset.
[26] [Col. 0252D] Domuncula erat prope sacellum Spiritui sancto sacrum, cui loco a columba Spiritus sancti Symbolo, quæ pro foribus expressa cernebatur, [accipit domunculā.] Columbinæ nomen fecerat ciuitas, estque illi etiam hodie solenne Columbinam appellari. Vt eo diuertat Hieronymus permissum, sed non sine magna Numinis prouidentia; quod breui euentus ipse indicauit. Ibi solita cœpit obire in pauperes & reliquos omnes caritatis munera, sed præcipue cum primoribus ciuitatis, de nouo orborum domicilio instituendo, magno animi conatu agere est aggressus: nec fuit difficile rem ex animi sententia perficere, [erigit orphanorum domiciliit,] quippe libentissime annuerunt vniuersi, quorum intererat, eumdemque ipsum locum, quo cum suis secesserat, ad eam rem perficiendam illi perpetuo concesserunt. Quo felici euentu Hieronymus mirifice lætus, nihil cunctatus, statim orbos derelictos sibi aggregare, domesticam disciplinam componere, pietatis opisiciique institutione eos sedulo exercere, tum ea, quæ ad domesticam supellectilem cibumque pauperibus parandum facerēt, nauiter procurare. Prodibat ille quotidie onustus manticis ad rogitandam passim stipem, & vitæ subsidia conquirenda, pauperibus domicilio inclusis, sæpiusque fora obibat [Col. 0252E] cum sporta obsonatum, dum illi domi considentes, artificum opera ad mechanicas exercētur, summa Christianæ fidei capita & sacras preces ediscunt, quas postea, instructo agmine, [sanctis moribus instituit:] festis diebus tota ciuitate vsitato more decantant. Magni animorum motus in vrbe facti, magna ad pietatem commotio & ardor ex noui operis inspectione: cuius institutum larga postea Papiensium benignitate auctum (vt est ea ciuitas cum aliis rebus permultis, tum maxime Christiana pietate nobilis) adhuc etiam magno pauperum ciuium commodo viget. Ita cum Hieronymi humilitate & abiectione Diuina bonitate & liberalitate decertante factum est, vt, qui sibi publica fora ad hospitium paullo ante elegerat, ne pauperibus in valetudinario incommodo esset, statim perpetuum & sibi & pauperibus inueniret domicilium.
[27] Sed, dum solita sua disciplina domesticos e virtute fingit, & ad normam Christianæ pietatis totos instituit, [saluti externorum studet,] ad externorum etiam vtilitates & salutaria commoda paribus sese studiis explicat: & quæ sibi a doctrina & ingenio ad proximorum salutem procurandam adiumenta deesse sentit, ea vitæ exemplis, vt antea diximus, compensare nititur: [socios acquirit.] quibus ardentius humana pectora incendi, acriusque cieri, quam disertissima oratione vsu ipso didicerat. Et certe quam ex [Col. 0252F] animi voto & ingenti ciuium fructu Hieronymi labores acciderint, docet par nobilissimorum sociorum, quos tamquam illustria victoriæ tropæa gloriosus reuexit: de quibus, antequam progrediamur, nonnulla hic obiter dicenda.

[Annotatum]

End Notea Annum Christi 1534, ætatis eius 53. adscripsit margini auctor. 

CAPVT VIII 
De Angelo Marco Gambarana.
[28] Angelus Marcus & Vincentius e Comitibus vterque Montis Segalij, & perillustri atque vetusta apud Papienses Gambarana gente, [Nobiles 2 egente Gābarana,] non opibus modo & nobilitate, sed animi etiam moderatione & ciuili prudentia inter suos facile principes, duo florentissima totius ciuitatis lumina omnium sententia censebantur. Hi sæpius Hieronymum veræ pietatis sensu intuiti, illius exemplis & cohortationibus incensi, & degustata nonnihil interius virtutis dulcedine, non modo nouos plane animos se induere, [visis eius virtutibus,] nouos ad pietatem impetus experiri sentiebant; sed etiam, vt illi se totos penitus dederent, crebris stimulis incitabantur. Verum, seculi voluptate suauiter animo & sensibus blandiente,   [Page 253]  [Col. 0253A] adhuc distrahebantur, & honorum opumque fulgore mentis aciem perstringente, incerto fluctuabant animi consilio; neque satis vitæ suæ rationes explicare, neque, quid sequendum, videre poterant. Sed, cum singularis illa in hominum animis perite tractandis & versandis Hieronymi suauitas & vis salutaria per colloquia sæpius accessisset, [& colloquiis accensi,] tandem eius instituti humilitatem multo potiorem honorum titulis duxere, &, humana gloria præ cælestis desiderio abiecta, ad paupertatem & Crucem tamquam ad portum salutis confugere omnino decreuerunt. Itaque ab Hieronymo in pauperum Iesu Christi disciplinam sunt admissi: [eius institutum amplectuntur,] multo certe nobiliores & illustriores, hoc edito inter suos ciues Christianæ humilitatis & abiectionis exemplo, quam antea genere aut opibus. Multorum corda pupugit ad pietatem, rarum & insolens exemplum. Tam illustria vero Christianæ pietatis exordia, maiora semper sunt subsecuta in vtroque incrementa, quorum aliqua seorsim hic breuiter recensenda.
[29] Ac, vt primum de Angelo Marco dicamus, Hic præ ceteris videtur fuisse Hieronymo carus, [Angelus Marcus,] consiliorum videlicet particeps, & peregrinationum comes; ab epistolis etiam, nam adhuc nonnullæ apud nos asseruantur litteræ Angeli Marci charactere exaratæ, [illi ab epistolis,] & Hieronymi manu proprij nominis chirographo [Col. 0253B] subsignatæ. Quo loco mihi venit in mentem cogitare plurimi semper inter ceteros Angelum Marcum ab Hieronymo fieri consueuisse, quod supernæ lucis beneficio doctus præsagiret animo, quam generosum Ducem nascenti suæ Congregationi pararet Dominus, cuius aliquando virtute sustineri, imperio regi, studio & opera ad instituti perennitatem stabiliri, denique Religionis etiam nomine decorari deberet. Et certe hic vnus a Domino delectus maxime videtur ad ea pietatis opera absoluenda & perficienda, [eo mortuo nutantes confirmat,] quæ Hieronymus præpropera morte abiens, inchoata reliquerat. Primum enim sub obitum Hieronymi cum animo nutarent permulti, & ab instituto resilire meditarentur, Angeli Marci opera & auctoritate sunt in bene cœptis confirmati.
[30] Deinde, cum multa in operum progressione socij experirentur aduersa, oppugnatoresque non deessent, qui auctoritate & potentia plurimum negotij & molestiæ in vinea Domini strenue desudantibus exhiberent, in eam sententiam itum est ab omnibus, Angelo Marco referente, vt curarent Pontificia auctoritate Congregationem muniri, [priuilegia Congregationi impetrat] licereque illi per Sedem Apostolicam sua obire munera, frustra contrauitente oppugnatorum audacia. Ad eam rem allegatus [Col. 0253C] est Romam idem Angelus Marcus: neque potuit maiore studio, quam is fecit, communis caussa suscipi; siquidem ita sedulo & prudenter rem cum Summo Pontifice transegit, qui tum erat e Farnesia gente Paulus Tertius, [a Paulo III] vt datis litteris Apostolicis anno præteriti seculi quadragesimo, pridie nonas Iunij, plurima in Congregationem contulerit ornamenta. [anno 1540,] Litterarum diploma adhuc apud nos in tabulario asseruatur; earum vero exemplum primum occurrit in Religionis Bullario, non ita pridem nostrorum Superiorum iussu typis excuso. [a Pio IV anno 1563 confirmata.] Eiusdem generis etiam litteræ sunt postea a Pio Quarto anno sexagesimo tertio, sexto Kalendas Iunij impetratæ, sed prioribus gratiis & priuilegiis longe ampliores.
[31] Verum his rebus minime contentus Angelus Marcus, qui toto pectore confirmandæ Congregationis negotium suscepisset, cœpit tandem de eadem per Summum Pontificem in Religiosorum Ordinum album referenda, & in consequentes propaganda posteritates, certisque vincienda legibus, serio & studiose agere. Non tam suo ipsius consilio permotus, quam defuncti Hieronymi, cuius ille sensum & mentem cognitam habebat: sed in hoc magis opportunum tēpus dissimulandum, & protrahendum negotium iudicauerat. [Col. 0253D] Igitur in deliberationem re cum aliis Patribus sæpius vocata, ne in tam graui consultatione proprio fallerentur sensu, rem totam cum Domino transigere, & per orationes ac sacrificia aliasque corporis afflictationes Diuinam voluntatē explorare statuunt. Quare per multos dies orationibus & sacrificiis institere vniuersi, quibus vota, ieiunia, [Præmissis precibus,] acerbaque alia corporum supplicia non pauca addidere: per externos etiam pios & religiosos Sacerdotes plura sacra in eamdem rem sunt curata: [pœnisq; assumptis,] tum satis diu & spiritualium exercitiorum vsu, & perseuerantis inediæ rigore, cælesti Numine propitiato, tandem de re proposita communi voto deliberant; vt quando, Hieronymo nimis mature erepto, & nondum Religionis ordine canonice instituto, Congregatio angustis paucorum hominum vitæ spatiis terminata, facile interitura videretur, [post seriam deliberationem] quod scilicet permulti & litterarum studiis, & moribus probe exculti, nulloque obligationis vinculo in Congregatione adstricti, vel aliis Religionum ordinibus passim nomina darent, vel ad pinguia in sæculo sacerdotia, aliasque dignitates dilaberentur, hoc etiam postremum, ad egregia Hieronymi cœpta absoluenda, procurarent, vt Apostolica auctoritate inter sacros Religionum Ordines Somaschensis Congregatio referretur: quo perpetui ad posteros tantorum laborum & operum fructus manarent, & iterum Domino benedicente, [Col. 0253E] copiosius in Ecclesiæ vinea ad Dei gloriam & animarum salutem maturescerent. Negotij feliciter perficiendi spem maxime faciebat, quod Romæ cum Sanctissimo Pontifice Pio Quinto tractanda res erat, Patrum Congregationis olim perstudioso, [Congregatione ea] necnon Hieronymi memoriæ impense addicto, quocum egerat sæpius. Igitur e Patribus cura gerendæ rei demandata est Aloysio Boldonio Papiensi homini diuinis humanisque litteris exculto, [Ordinibus religiosis annumerata a Pio V] & tunc in Florentissimo Ticinensi gymnasio græcas litteras profitenti; qui Romā profectus, ad eo felici euentu breui negotium confecit, vt Summus Pontifex anno millesimo quingentesimo sexagesimo octauo, octauo Idus Decembris, [anno 1568,] ipso S. Nicolai natali die, publico diplomate dato, vniuersa approbatæ Religionis iura Somaschensi Congregationi benigne contulerit, addito insuper honorifico tum Hieronymi, tum Patrum Elogio.
[32] Sanctæ Sedis Apostolicæ, confirmatione impetrata, sequens annus sexagesimus nonus Diuina benignitate plane felix & faustus natalis illuxit Religioni, [& emissa anno 1569 professione,] emissis scilicet a sex e primis illis Patribus solenni ritu [Col. 0253F] professionis votis tertio Kalendas Maij, S. Petro Martyri, & Catharinæ Senensi sacro die, Mediolani, in ipso Diui Martini Sacello; Derthonensi Antistite Cæsare Gambara, nobili Brixiensi Comite, atque Senatore Regio Ducatus Mediolani ipsa vota, ex Apostolicarum litterarum præscripto, recipiente. His actis a Patribus illis de Generali eligendo statim itum in vota, communique suffragiorum assensu, Angelus Marcus primus Religionis Præpositus Generalis est renunciatus, [eligitur 1 Generalis:] nemine, præter ipsum, dissentiente, integroque triennio Religionem administrauit. Nam vltra ne liceret eam supremam dignitatem prorogare, diplomate Pontificio cautum erat. Huius tum præclare gesta in eo magistratu, tum illustria virtutum exempla toto consequenti vitæ cursu edita, cum ad historiam Religionis pertineant, ea vniuersa ad illius scriptorem integra reiicio; hic solum felicem eius mortem ad totius vitæ specimen breuiter attingam.
[33] Solenne erat Angelo Marco quotidie e codice horario statam diei psalmodiam in genua prouoluto reddere, [addictus orationi,] diutius rerum cælestium commentationi vacare, tum rem sacram peragere, in quo ministerio adeo intimo pietatis sensu afficiebatur, vt inter orationum, & sacrificiorum vota nihil æque a Domino suppliciter & enixe contenderet, quam vt supremo etiam vitæ die liceret sibi immaculatam hostiam illam immolare.   [Page 254]  [Col. 0254A] Vel supra vota satis est hominis pietati a Diuina bonitate factum; orandi enim & sacræ rei agendæ percupido, vel ipsa iam aduentante morte, licuit & sancto sacrificio & orationi vacare. Nam, vrgente vi morbi, iam morti vicino ita Diuina virtute auctæ sunt vires, [ægervltimo die vitæ celebrat sacrum,] vt ipso die, quo extinctus est, & commode lecto surgere, & inusitata animi pietate & vberrimo fletu sacrum peragere potuerit; vt insuetus ille sacrificantis ardor & pietatis sensus non obscura præsagitio, si animaduerteretur, imminentis obitus esse posset. Post obita rite diuina, viribus iterum destitutus, lecto decubuit: cumque Angelus Cerrus tum Mediolani & medendi peritia & genere admodum nobilis ægrum inuisisset, & venarum pulsu explorato, morbi grauitatem deprehendisset, iussit ægrotanti perpetuo adesse vigiles, qui in omnem euentum parati, ægrum diem noctemque custodirent. Proxima sequenti luce sacer instabat dies: [audit confessiones suorum,] itaque vesperi de more vt familiæ confitenti aures daret, consedit; quippe ita domesticis omnibus paterna illa sua caritate & mansuetudine carus erat, vt ei multo libentius, quamquam Superiori domus, cordis arcana detegerent, & intimas conscientiæ latebras animorumque maculas confessione aperirent, quam Sacerdotibus ad id assignatis. Cum autem numerosæ familiæ Confessionibus excipiendis, nimis defatigati videretur: erant, qui precarentur, vtin sequens [Col. 0254B] matutinum tempus reliquos reiiceret, quibus ille in hæc verba, hilari vultu & præsenti animo, respondit: Nunc accedite, filij, mane enim haud licebit. Quam vocem prædictionis vim habuisse non multo post innotuit, [de nocte ad templum abiturus,] cum denunciationi respondit euentus, licet tunc minime animaduersa, cum nullus supremum casum tam proxime impendentem suspicaretur.
[34] Sed alta iam nocte, iis etiam, qui custodiæ gratia aderant, quieti traditis, sensim, ne cuiusquam sōnum interturbaret, lecto consurgens, vesteque indutus ad ecclesiam, quæ vix a Patris cubiculo aberat, discessit, ibi scilicet vitæ spiritum redditurus, vbi sanctæ professionis & religionis spiritum antea hauserat; sed, cum fores clauibus obseratas offendisset, vehementer indoluit ingemuitque, & ad proximum oratorium diuertit, vbi nixus genibus, ad momentum illud æternitatis arbitrum oratione se comparat, aduenientique Domino paratus occurrere studet; & aliquamdiu supplicando ducta mora, manu scabellum, cui inhærebat, graui ictu quatiens, quasi migrationis dato signo, irreuocabilem illam supremæ rei clausulam, [in oratorio moritur.] vt erat in genua prostratus, & in preces effusus (egregiis sane suæ salutis indiciis) consummauit. Eo ictu a somno exciti excubitores, [Col. 0254C] vbi Patrem lecto & cubiculo exisse comperiunt, accurrunt ad proximum oratorium, vnde strepitus insonuerat, ibique genibus & scabello innixum, iamque extinctum deprehendunt. Tam repentino inopinati casus euentu consternatos vox & sensus, peneque spiritus defecit; sed nouum pietatis sensum & admirationis voces addidit ipsum mortis genus, quo Pater extinctus est. Vt enim decebat vere religiosum virum & familiæ præsidem, aliis somno deditis, ipse orans animam egit. Ea res postera luce a Scipione Albano, qui primus rem litteris consignauit, funerique interfuit, imo præfuit & duxit, ad S. Carolum delata, cui Pateræque notus ac carus erat, etsi tanti viri amissione admodum indoluit, mirifice tamē tam pio mortis genere, defuncto gratulari visus est. Quam migrationem admirabiliorem apud me reddunt duo illa; alterum, quod eam præsenserit ac prædixerit; alterum, quod eam precibus impetratam non leuis coniectura confirmet. Hic ipse Angelus Hieronymi vitam egregio volumine conscripsisse fertur, quod opus si ad nos peruenisset, vel me hoc scriptionis onere leuasset, vel certe multo plura & maiora ad scribendum attulisset.

CAPVT IX 
De Vincentio Gambarana.
[Col. 0254D]
[35] Vincentius ab Hieronymi obitu, reliquam fere ætatem omnem Bergomi orphanorum, puellarumque regimini præpositus exegit, [Vincentius Gambarana] tanta vitæ innocentia & Christianæ pietatis laude florens; [instar Sāncti habetur,] vt eum Bergomēses tamquam virum sanctum omnino suspicerent, multaque ab eo passim extra vires modumque naturæ ægris corporibus adiumenta afferri narrarent, quæ haud dubiam hominis sanctitatem testarentur, quale fuit illud, quod subiiciam. In S. Alexandri æde quemdam intuitus altero tantum genu inflexo, sacro interesse, ratus id communis irreuerentiæ vitio fieri, hominem modeste admonuit, vt in tanti sacrificij honorem alterum etiam inflecteret, multum dedecere Christianum, ita rei sacræ adesse: ille reiecto pallio, genuque detecto, ostendit id non vitio, sed infirmitate fieri; adeo morbi vi offenso neruo, vt frustra illud inflectere conaretur. Pater, hominis ægritudinem miseratus, magna fide plenus, Deo interiore animi affectu ægrum commendat, manuque in formam Crucis ducta, [genu male affectum,] [Col. 0254E] infirmam partem obsignat, & inter signandum blande subiicit: Atqui ne vereare, frater, cum sacro adstas sacrificio, omnino deponere & hoc genu, [signo Crucis sanat, vt inflecti posset sub Missam:] etiamsi læsum; id enim vtique Deo libitum. Cumque ille experiri vellet, num succederet, plane sensit morbū omnem abscessisse, recteque postea semper eo genu conualuit. Vincentius vero domum reuersus, totius familiæ preces, ad gratias Domino referendas, auxilio sibi deposcit, quod scilicet piorum pauperum orationibus (vt ille aiebat) debili Dominus reddidisset sanitatem: ita videlicet auctore & magistro Hieronymo, omnem præclari operis laudem in alios referre didicerat.
[36] Multa præterea passim tum ægris, tum sanis, & animi & corporis subsidia præstitit, quibus indies de eius sanctitate concepta opinio mirifice augebatur, [moritur cū magna sanctitatis fama,] donec tandem, quam apud omnes constans & singularis floruerit, obitus ipse indicauit, cuius per vrbem vix euulgata fama, ingētem exciuit ciuium multitudinem, qui ad eius pedes vel manus osculabundi, magna cum religione & lacrymis, dulcique sensu pietatis, sese abiiciebant, permulti ad manus, aut vestium contactus rosaria & coronas proferebant. Sed & ipsum funus, quæque funeris apparatum sunt subsecuta, clarius, quam egregia sanctitatis opinione decesserit, confirmarunt. [Col. 0254F] Nam pauperrimi Sacerdotis funebris pompa tam solenni apparatu est instructa, vt Clerus tum regularis tum secularis, ne a domesticis quidem requisitus, adfuerit frequentissimus cum facibus, cereisque ardentibus, [solenni pōpa Cleri populiq; sepelitur, in æde S. Dominici,] ad eius cohonestandas exequias: feretrum eleganter exornatum subuectabant certatim nobilium colla, maxima funalium ac luminum copia prosequente; nihil enim ad pompæ speciem, quam maxime fieri posset, augendam, piorum ciuium caritas, & in Patrem amor desiderari voluit. Procedente vero funere, peracerba omnium exaudiebatur querela, ingens mœror, vberrimus fletus. Cum autem domi nullus esset sepulturæ locus, quando priuatum sacellum domesticis tātum sacrificiis & familiæ commodo inseruiret, in ædē Diui Dominici Fratrum Predicatorum, cadauer est illatum (erat enim Vincentius eius cœnobij Patribus vnice carus) ab solutisque de more Ecclesiæ supplicationibus non sine cantu musicoque concentu, peculiari in loculo conditum est, quo a ceteris discretum, ad posterorum venerationem facilius seruaretur, tam densa interim multitudine & frequenti populo ad oscula & contactum manus aut vestium tum maxime conuolante, vix vt humando corpori amplissimo in templo locum daretur. Placuit Magistro Fratri Paulo   [Page 255]  [Col. 0255A] in eodem cœnobio tum Lectori, Patris sepulchrum hoc simplici pioque epigrāmate exornare; cuius postea exemplum nuper Bergomi inter antiquiora pij loci Diui Martini scripturarum monumenta nactus, hic iisdem omnino verbis subiicere visum est. Sic autem habet:
[37] Vincentius ex Comitibus Gambaranis Papiensis, Sacerdos, [epitaphio honoratur:] cum in huius seculi bonis magnus esset, Christi Iesu pauperiem secutus, in humili societate Patrum Somaschæ, orphanorum ministerio se totum dedit: vbi qualibet virtute Christiana excellens, ceu fulgentissimum sidus, e mundo sublatus, pios quosque mœstissimos dereliquit. Dormiuit vir optimus Bergomi in Domino, quinto Cal. Iulij MDLXI.   Aliquot viri nobiles, & Religiosi orphanorum tutores propriis sumptibus, tumulo erecto, nobile quoque funus peregerunt.
[38] Sed & hoc non omittendum, enixe complures curasse, [reliquiæ asseruantur,] vt e paupere supellectile, quæ pio viro vsui fuerat, sibi quidpiam impetrarent, tamquam sacrum pignus asseruandum: sed admodum paucis e recula mos geri potuit. Vidimus non multis abhinc annis Bergomi apud Franciscum Pesantium pium senem Vincentij cyatum, quo ad potum vtebatur, theca coriacea inclusum, religiose adhuc custodiri, qui etiam se Vincentij [Col. 0255B] precibus multis in rebus passim adiuuari testatur. Cum vero multis post eius obitum mensibus Diui Dominici templum demoliri necesse fuerit, [corpus reperitur integrum,] quo ciuitas ad securiorem arcis formam accommodaretur, alioque deferrentur mortuorum cadauera. Vincentij corpus integrum repertum est, cælestem ex vrna inhalans odoris suauitatem. Cumque S. Dominici moniales Patrem ad se deferri enixe curarent cum aliis eiusdem ordinis Fratribus, [expetitur a pluribus,] obstitere S. Alexandri Sacerdotes; qui locum intra parœciæ fines asserentes, ecclesiam parochialem suo iure, eoque pignore minime spoliandam contendebant: & post aliquam iuris disceptationem S. Alexandri ecclesiæ corpus est ab Episcopo adiudicatum: [trāsfertur ad S. Alexandri tēplum,] eaque occasione refricata quasi Patris memoria, excitata iterum est ad funus & pietatem magna ciuium multitudo, & non sine pompa ad S. Alexandri conditum: donec tandem Patrum opera & studio recuperatum pignus Somascham est delatum, [inde Somascham.] & Magistro suo Hieronymo appositum.

CAPVT X 
Lectis nouis comitibus, Somascham redit.
[39] [Col. 0255C] Sed ad Hieronymum redeamus, qui anno iam vertente, cum solennioris conuentus tempus appeteret, [Hieronymus Papia abit Mediolanum,] Angelo Marco & Vincentio comitibus Papia discessit: abeuntem multorum desideria & lacrymæ sunt prosecutæ. Mediolani paucis diebus commoratus, aliisque sociis vocatis, pio ac nobili comitatu auctus, Somascham contendit. Mediolano autem discedens, Meratum (oppidum est Brigantij montis) recta hospitij gratia diuertebat, [inde Meratum,] vbi cum illum multi hospitio sibi coniungere expeterent, vincebat tamen competitores omnes beneuolentiæ studiis & caritatis ardore Franciscus Albanus, qui Christianæ hospitalitatis partes adeo explebat abunde, vt ad cum properans Hieronymus, [exceptum a Franc. Albano] comitibus dicere soleret: Ad Abrahamum nostrum diuertamus, quando nihil illi carius accidere potest, nosque adeo hilari vultu & liberali opera excipit. Quæ postea Francisci in Hieronymum eiusque disciplinæ alumnos Christiana caritas, ad posteros etiam Albanæ familiæ transmissa est. Vt enim ceteros taceam, eiusdem Francisci nepotem, [patruo Scipionis vitæ scriptoris:] suarum laudum præconem habuit Hieronymus Scipionem Albanum, qui ex nobili illorum ordine, quos Protonotarios Apostolicos [Col. 0255D] appellamus, sacræ Theologiæ laurea donatus, & Scalensis Ecclesiæ Mediolani Canonicus, piam Hieronymi memoriam veneratus, ætate iam graui, eius vitam breui, sed admodum graui commentario est prosecutus, quem viginti abhinc annis Mediolani excusum euulgauit.
[40] Somascham reuersus Hieronymus mirifice vniuersos exhilarauit, [Somaschæ conuentum publicum habet.] ingenti ipse vicissim gaudio perfusus Cumque per id tempus eo etiam reliqui primæ auctoritatis Paties conuenissent, fusis de more ad Deum precibus, habitaque ab Hieronymo in publico conuentu, suo illo dicendi ardore, exhortatione, in communem deliberationem sunt vocata, quæ ad publicam rem facerent. Sed quid præcipue eo anno constitutum, ne diuinare quidem nobis licet: adeo confusam & mutilam harum rerum seriem vetusta autographa nobis tradunt. Libet tamen hic ad ipsam Somaschensem domum, Hieronymique familiam iterum oculos conuertere, [iuniorum animos accendit,] quam numero iuxta & virtute in dies augeri curabat: vnde currentes per se nouos alumnos, Angelum Marcum præsertim & Vincentium, acrius ad Christi vestigia incitabat, vrgebatque ad maiora, ostentato sæpe veteranis ad solatium pariter & incitamentum eximio nouorum militum ardore, & proficiendi studio. Aderant tunc Somaschæ, in numerosa valde familia permulti, non minus eruditionis [Col. 0255E] laude quam generis nobilitate præstantes, sed multo certe, quam terrena gloria, Christianæ humilitatis luce magis conspicui, & virtutum splendore suspiciendi. Quam gratum Superis hominibusque iucundum spectaculum & admiratione plenum fuisse dicemus, [præit in virtutum exercitio,] in corruptissimis illius æui temporibus, Patricium Venetum intueri vitæ sanctitate excellentem, rudi tritoque vestitu ac prope rusticano indutum, frequenti cum illustrium virorum comitatu, non modo Diuinæ legis imperata toto pectore capessere, sed ardua etiam priscæ pietatis studia colere, dura paupertatis incommoda perferre, Crucis Christi probra maiore animi ardore prosequi, quam reliqui mortalium perditissimi fluxas voluptates consectentur?
[41] [subditos regit in summa status varietate] In eadem vero familia cum diuersa cernerentur ingenia, gradus, ætates, animi dotes, ac nationes; aliorum enim florentem iuuentutem egregia naturæ dona commendabant; multorum constans ætas exquisitis litteris, & laurea etiam Doctoratus ornabatur; aliorum sine litteris sola vitæ probitas erat in pretio; nonnullorum cana & fere extrema vitæ pars eximia prudentia erat verenda; Sacerdotio permulti erant insigniti, alij non item; tamen cum essent ex tanta varietate permixti, summa tranquillitate concordissime [Col. 0255F] viuebant, & pacatissime regebantur. Quid hic vero operum exercitia & illorum labores exequar? quos satis constat adeo in quotidianis fere agriculturæ operibus pauperum caussa desudare solitos, [valde concordes,] vt ipsos plane agricolas laborum assiduitate vincerent ac superarent? [diligentes,] Verbis autem non satis assequi possem in tanta operum contentione quotidianos nouæ familiæ, cum in omni varietate virtutum, [virtutum exercendarum studiosos:] tum in caritate erga Deum & proximos, tum in sui despectione & abiectione progressus: siquidem, Hieronymo præsente & vrgente, feruebant adeo in dies apud eos virtutum omnium studia, vt in illorum victu & moribus expressa quædam Apostolicæ religionis facies emicare videretur.
[42] Cum vero multa interdum eleemosynæ gratia offerrentur, admodum pauca admittebat Hieronymus, cetera pauperibus abunde dispertiens: [eleemosynas pauperibus distribuit:] siue quod abundare, siue quod suis ad meritum & pietatem emendicandi laborem, vltro delatis eleemosynis, præripi nollet: atqui extremæ plerumque eleemosynarum paucitati, cibariorumque omnium penuriæ & caritati, par etiam erat in Dei seruis patientiæ vis, patiendi ardor, & pœnitentiæ cupiditas. [suos ad varia loca mittit.] Censebantur tunc in ea domo capita supra sexaginta, indeque vel   [Page 256]  [Col. 0256A] ad ordienda noua loca, vel ad cœpta adiuuanda, multiplicemque messis varietatem, pro re nata ab Hieronymo mittebantur: e sanctæ contemplationis sinu ac solitudinis tranquillitate in apertum actionis campum, ac proximorum animæ & corporis commoda procuranda, exire iubebantur.

CAPVT XI 
Nouo domicilio in arce Somaschensi constituto, ardentius pietatis studia colit.
[43] Cvm vero apud multos propagaretur quotidie magis salutaris disciplinæ nomen & fructus, & opinio famaque probitatis plurimis parta documentis, semper nouis augeretur virtutum experimentis; complures Somascham ad id pietatis spectaculum, & Christianæ probitatis officinam oculis contuendam & vsu ipso degustandam, [Somaschā] non modico itineris interuallo conuolabant: alij etiam mirifica virtutum fragrantia illecti, ad hos confluentes, se suaque omnia in eamdem vitæ societatem conferebant; vt Hieronymus ad noui domicilij molitionem animum adiicere fuerit [Col. 0256B] coactus: siue quod domesticorum numerum cum dies ipsa progrediens duplicasset, [variis accedentium colloquiis distracta,] multis iam capitibus aucta familia ampliores postulabat ædes; siue quod, affluenti multorum concursu, nimium frequentari habitationem cerneret. Vt enim Christiana pietate admittebat eos iuuabatque, quoad posset, qui vel ad impetranda apud Deum suffragia accederent, vel vt de rebus diuinis illos consulerent, aut Patrum monitis & suaui alloquio aliquod ægrotanti animo leuamentum quærerent; ita permolestus illi erat creber admodum & nimium frequens aliorum accessus, qui vel graui & pia Patrum consuetudine illecti, ad fallendum tempus sæpius ædes frequentabant, vel quadam, vti dixi, sanctitatis fama permoti, oculos & animum præsenti spectaculo tantum pascere cupiebant: quorum accessum idcirco non admodum probabat, quod singulis pene horis adeo amicam interturbarent sibi & ceteris quietem orationis, vel consueta in alios caritatis officia impedirent. Adde, quod solidæ humilitatis Magister, etsi non mediocrem de Patrum probitate & integritate famam, longe lateque diffusam, ad vnius Dei laudem referret: sibi tamen aut aliis vanitatis periculum creari externorum concursu nolebat, quorum aspectus blande admitteretur, & laudantium voces aliquo cum [Col. 0256C] inanis gloriæ periculo exciperentur.
[44] Quare abrumpenda abiiciendaque omnia dicebat, quorum in voluptate & consuetudine aliquid ad perfectæ vitæ rationem impedimenti refideret, vel periculi timeretur. Per speciem igitur laxandi ædes, vtrique incommodo statuit occurrere, & nouum domicilium alibi curare, bonamque familiæ partem eo transferre: qua de re solicitus, oculum primo proximæ arci Somaschæ, totique valli imminenti adiecit. Abest hæc Somascha ad milliare, vel eo amplius, quod totum alto difficilique accessu consumitur, ingenio loci atque natura adeo munita, vt non facta, sed plane nata arx videatur, [in arce Somaschēsi] quæ inexpugnabilis cuiusque numeros expleat. Valli enim Adduæque imminentes partes altissima præcipitia tuentur, alia latera inuia montium iuga muniunt: inde vero missilibus & tormentorum globis petitiones commodissimæ, siue in Adduam, siue in subiectos pagos & villas: [tum diruta,] sed tunc omni ædificiorum mole diruta, & æquata solo, omnibus peruia apertaque iacebat. Inter ruinas exigui sacelli vestigia Diuo Ambrosio dicati visebantur. [nouum domicilium per suos extruit,] Opportumus suæ illorumque stationi visus est locus, quod in summo æqua planities late patens, veterisque ædificij signa nouis ædibus extruendis sese offerrent. Saxea igitur in arce cellulis [Col. 0256D] e vili rudique materia vtcumque dispositis, & sacello in primis Diuo Ambrosio veteri Patrono instaurato, breui rude & impolitum opus, magnis sane Hieronymi & aliorum laboribus, stetit: [& cisternā in saxo excauat:] quando non fabri operæue frequentes accersitæ, non pecunia in sumptus erogata, sed opus ipsi per se magna ex parte struere, materiam e siluis suis manibus cȩdere, humeris conuehere, saxa & cæmenta comportare, & qua poterant arte, singula componere, vno Hieronymo fabrilem, lignariam, cæmentariam, & quamcunque vsus coëgisset, artem non inepte exercente. Sed cum ceteræ fere opportunitates ad pauperum commodum suppeterent, vna aquæ potabilis copia desiderabatur, ad quam suppeditandam, iubet Hieronymus cisternam sub ipsum sacelli locum altæ admodum profunditatis iustæque latitudinis ad aquilegium in saxo excauari. Difficile vero omnino apparebat pluuiali aqua dumtaxat, e tam angustis ædibus collecta, aut excisæ concauitati, aut degentium necessitati satisfacere. Sed euentu plane admiratione digno, aliunde Diuina prouidentia indigentiæ occurrit abunde: siquidem in ipsam cisternam subita pellucidæ aquæ vis & ad potum apprime gratæ, non quidem pluuio cælo collectæ, sed occultis [Col. 0256E] terrȩ venis deriuatæ, influxit indeficienti ad hanc vsque diem copia.
[45] Spectabatur iam ædificium rudi vilique schemate absolutum, sed cælestium virtutum splendore illustre. Eo igitur recepti vna cum Hieronymo e Patribus permulti, sanctæ pietatis studia maxime auxere, Sacerdoti quotidie eo in sacello sacris operanti summa cum pietate aderant, [in magna abstinētia degit,] longiores ardentioresque in preces sese dabant, tum psalmodiæ & rerum spiritualium inter se collationi sua spatia tribuebant, magna in primis victus austeritate vsi: ad corporis enim refectionem, statis horis imbricis sonitu aduocati, vili agrestique ciborum genere famem, frigida fere sitim mitigabant, [potu aquæ contentus:] enitente in primis aspera Hieronymi abstinentia, qui præter panem & aquam nihil ferme consueuerat ad quotidianum victum adhibere. Quod tam difficile ieiunium ac pene incredibilem abstinentiam vix aliquando postea remisit: certe aquæ potum numquam omisit, licet magnam initio difficultatem, magno cum naturæ fastidio se expertum fateretur, vt huiusmodi potioni dumtaxat delicatum assuesceret stomachum: sed Diuina gratia bene iuuante, constante ille voluntate assiduoque vsu omnem peruicit obluctantis naturæ vim, postremisque vitæ annis frigidam solum ad potum vsurpauit.
[46] Quoniam vero diuinæ humanæque caritatis [Col. 0256F] studia perpetuo se inuicem excipientium officiorum cursu ita temperare consueuerat, vt neque diuinum studium ipsum redderet proximorum & pauperum præsertim negligentem; neque horum cura a perpetuo cum Deo familiaritatis cursu auerteret; ad orphanos etiam eo transferendos animum adiecit: quo facilius, post sancta Mariæ otia, ad solita Marthæ ministeria se conferret. Vno igitur arcis fastigio Patrum domicilio occupato, remotiorem venatur pauperibus sedem, quam breui sibi illisque percommodam est nactus. Qua enim Adduam versus protenditur arx, non continenti excurrit tractu, [ædes orphanorum construit,] sed quasi duas in partes saxea moles distinguitur, iustaque spatij intercapedine duæ rupes illæ dissociantur. Sed incultus erat omnino locus dumetis, spinis, virgultisque obsitus; visus tamen Hieronymo ad rem idoneus, quod inter prominentia ingentium rupium saxa, ad domicilium construendum, interiecta appareret satis lata, quam dixi, intercapedinis area. Itaque succidendis extirpandisque arbustis, loco purgando, manus omnium primus admouit Hieronymus, rudera permulta mutilemque materiem suis extulit humeris; tum, repurgata area, æquato solo, egesta terra, scrobibusque actis, posita sunt fundamenta, ducti parietes, impositum tandem fastigium;   [Page 257]  [Col. 0257A] vt eodem, quo antea Hieronymi labore & industria, breui domuncula pauperibus excipiendis peridonea steterit. Quibuscum fere degebat, consuetis laboribus & exercitiis occupatus, hic eorum morbis medebatur, hic de rebus diuinis eos instruebat, hic artium exercitia edoceri curabat: & si quando ad Patres in arcis fastigio sese conferebat, [portū suæ quietis & orationis appellat:] vel Somaschæ degentes inuisebat, aut circumiecta loca catechismi institutione lustraret; hilaris ad exiguam illam orphanorum vallem tamquam in quietis & orationis portum redibat: ita enim locum appellabant, quod inter summos arcis vertices humiliori depressiorique loco concludatur: estque etiam hodie illi vulgo exiguæ vallis nomen, Vallettam vocant.
[47] Illud vero omni admiratione dignum non prætermittendum, quod hic accidisse tradiderunt, & qui rem oculis eo tempore vsurparunt, & qui ab eisdem certa narratione acceperunt: eo scilicet in loco cum aquæ inopia maxime fuisse Hieronymo obluctandum, quæ ad nullum prorsus suppetebat vsum, neque vnde colligi, aut hauriri posset, omnino apparebat. Sed admirabilis plane Diuinæ bonitatis vis indigentibus affuit, siquidem nouo & ad eum diem (quod quidem sciri [Col. 0257B] possit) eo in loco inusitato euentu, ex alta montis rupe ipsoque saxo erumpente aqua, [aqua colligitur ex rupe stillans:] & sensim gutta iugiter perstillante, subiectoque vase collecta, abunde in omnes vsus & cibi & potus & ablutionum suppetebat. Ad annos permultos integrum stetit post Hieronymum domicilium, donec & vetustate & assiduis imbribus ruente primum fastigio, [ædificium collapsum] dissolutaque contignatione, & parietum ceterorum compage delapsa atque disiecta, nemine penitus reficiente, corruit vniuersum. Sed proximis annis Patris Bartholomæi Brocchi, [restauratur,] Somaschensis domus Præpositi, singulari pietate & industria iterum repurgato loco, ducto muro, instauratoque ædificio, cœpit pristina religio longo veluti postliminio veteri suo loco restitui.

CAPVT XII 
Venetias reuertitur.
[48] Qvintus iam annus ferme appetebat a Hieronymi discessu Venetiis, quod totum tempus in Gallia Cisalpina, multis rebus e communi animarum salute Deique gloria præclare gerendis, impenderat; cum Venetæ reuersionis, & videndæ patriæ occasionem [Col. 0257C] quædam pietatis opera attulere: quæ iamdiu inchoata parentis opem, qua perficerentur, postulabant. Sed & ipsum visitationis tempus Hieronymi reuersionem vrgebat: [Visitat domicilia a se extructa:] nam piæ institutionis propagandæ consilium ne alicubi in sodalium pectoribus congelaret, vel obiectæ difficultates bene cœpta retardarent, certam anni partem locorum visitationi destinarat, quam pedes semper obibat. Cum igitur modo ex Insubriæ locis rediret, alia etiam in Veneta ditione posita aliquando reuisere statuit: licet enim domus illas periti & integri moderarentur administri, ad vniuersa tamen amolienda quæ suborirentur incommoda, eius præsentia permagni erat momenti: quin etiam extra ipsum tempus visitationis si quid vspiam priuati negotij accidisset, in quo præsens ipse vtilem operam præstare posset, eo subinde accitus impigre se conferebat. Quare locum etiam ceteris antiquiorem ex longo annorum interuallo reuisurus, in viam se dat.
[49] Venetias vt appulit, quam ingenti animorum gaudio, & quam multis officiorum obsequiis sit exceptus, quippe iam sanctitatis fama & multorum operum gloria inclytus, [Venetiis magno cū gaudio excipitur:] silentio facilius, quam oratione consequi possum: sed non minori forte lætitia & ipse perfusus ex eius loci inspectione, qui veluti primus laborum suorum fructus & industriæ fœtus ei maxime semper cordi fuit: quo in loco tam affinium quam amicorum [Col. 0257D] omnium nobili hospitio constanter recusato, veteri sua consuetudine inter Christi pauperes esse voluit, vbi omnia vidit summa cum voluptate meliora esse facta, familiam inprimis, quam ipse abiens reliquerat, multo maiorem, accessione videlicet tum puerorum tum operarum non exigua. Ibi aggressus vniuersa de more recognoscere, colloquium cum vnoquoque instituebat: [rationem a singulis exigit,] de animæ corporisque rebus edoceri, de totius familiæ regimine cōmonefieri volebat; idque singillatim & remotis arbitris, quo liberior omnibus animi sensa depromendi facultas esset: quæ dicerentur, attente & diligenter excipiebat; metu vel verecundia, inter loquendum forte hæsitanti, oris & vultus hilaritas, tum blanda subinde interpellatio animos ad dicendum addebat. Si quid vero vel ad communem familiæ gubernationem, vel ad priuata cuiusquam commoda, sua opera procurandum aut constituendum erat, id totum prudenter & opportune præstabat: [omnes exhilarat:] nec fere quisquam erat tristi contractoque animo ad Hieronymum accedens, qui depulso mœrore disiectaque tristitiæ nebula, hilaris & lætus ab eius colloquio non rediret.
[50] Sed cum domi rebus omnibus prudentia & diligentia [Col. 0257E] pari prospiceret, foris etiam non tenui elaborabat prouentu: frequentissimi ad hominem confluebant, [externos ad virtutē excitat,] sed magno etiam animorum commodo reportato discedebant: adeo enim vberes cælestis disciplinæ riuos in omnes deriuabat, vt salutaribus monitis & rerum cælestium ardore complerentur vniuersi. Vnum inter cetera sunt Veneti eo tempore in Hieronymo admirati, quod miseram scilicet perditorum hominum vicem tam acerbo animi sensu indoleret; vt nullam capere quietem, nullo frui commodo posset, donec ab exitiali animæ sopore & longo scelerum veterno sopitos excitasset, & letali noxæ facta medicina, [a peccatis alios abstrahit:] ab inueteratis abstractos flagitiis, ad sanitatem traduxisset: id vero tanto cum animi ardore, & in perditissimos quosque paterno beneuolentiæ & caritatis affectu procurabat; vt id vnum omnibus maxime esset admirationi, vere tum illud oculis cernentibus, quod S. Gregorius aiebat: Qui a vera iustitia compassionem habet. Quam magno successu, quanto animarum prouentu, in hoc opere laborarit, piget hic fusius referre, cum in promptu sit coniectura assequi, si modo Hieronymum satis hucusque nouimus.
[51] Abeunte iam anno discessit, duoque maxime hominis profectionem nobilem reddiderunt atque illustrem; [discedit magno luctu aliorū,] [Col. 0257F] alterum aduentantis suæ mortis vaticinatio, alterum communis omnium fletus & ingens mœror: amico enim illi suo perfamiliari, cuius supra meminimus, eiusque postea Vitæ scriptori, & aliis, iam digrediens aperte significauit, suam ex hac vita migrationem, non multo post hunc Venetiis discessum, subsecuturam: proinde ita valerent, veluti Hieronymum non amplius in hac vita reuisuri. [lib. 2 ca. 5] Nec vana cecidit denunciatio: [mortem imminentem prædicit.] vix enim elapso anno, Somaschæ obiit Hieronymus. Tam ingens vero omnium fletus abeuntem est prosecutus, vt occumbentem verius, quam discedentem flere viderentur, meritoque illud hoc loco vsurpare nobis liceat: Magnus autem fletus factus est omnium: dolentes maxime in verbo, quod dixerat, quoniam amplius faciem eius non essent visuri: & deducebant eum ad nauem. [Act. 20.]

CAPVT XIII 
Venetiis rediens, mira abstinentiæ documenta edit in itinere.
[52] Qvæ in præsens & proximum sequens caput reiicimus, scio ab aliis tamquam ab Hieronymo gesta, cum primum Venetiis discessit, sexto ab   [Page 258]  [Col. 0258A] hinc anno recenseri. Sed grauiter turbato sine dubio temporum ordine & historiæ veritate, vt ea fidem faciunt, quæ Pater Euangelista Auratus, olim Præpositus noster Generalis, plane sanctæ memoriæ vir, a Stephano Bertazolo Salodiensi Sacerdote accepta, litteris consignauit, qui vna cum multis aliis hoc tempore fuit Hieronymi in itinere comes, & rerum tunc gestarum inspector. Hic de Hieronymi rebus a Patre Euangelista aliquando Salodij interrogatus, hæc, quæ dicemus, aliaque plura testis oculatus apud eum deposuit, singula scripto excipiente Patre Aurato, quod adhuc apud nos sua manu exaratum asseruatur, vt nulla prorsus mendacij suspicio penes eos residere possit, quibus eximia tanti Patris integritas est nota, & Stephani item optimi Sacerdotis commendata morum probitas. Ita igitur se res habuit. [Veronam transit,] Cum Verona Salodium discedens vix ad Martinianos campos peruenisset, in nobilem plane comitatum incidit; Diuina scilicet prouidentia illustrium virtutum exemplis testes submittente. Salodio enim Veronam Stephanus Bertazolus Salodiensis Sacerdos, Bartholomæus & Ioannes Baptista Scaini fratres paullo ante aduenerant, vt veterem amicum Ioannem Petrum Caraffam, tum apud Matthæum Gibertum Antistitem Veronensem commorantem, [Col. 0258B] Romamque statim discessurum, officij caussa consalutarent, & nescio quid negotij cum eo transigerent, quo mutuæ beneuolentiæ officio persoluto, Salodiensem patriam repetebant. Hos igitur comites casu nactus Hieronymus, pedes subsequebatur equitantes. Sed illi, cum vacuos etiam adducerent equos, iubent vnum Hieronymo admoueri, [equū oblatum recusat:] enixeque rogant, vt conscendat: verum ille gratiis actis, & collaudata comitum humanitate, eo beneficio vti noluit: cumque precibus ardentius vrgeretur, adduci non potuit, vt annueret.
[53] Pischeriam vt ventum est, Cenomanorum oppidum opere, munitione & amœnitate conspicuum, ad Mincij caput inter duas nobilissimas vrbes Mantuam & Veronam, [Pischeriæ,] aliquamdiu subsistunt, siue loci amœnitate illecti, siue itineris fatigatione coacti, & data quiete corporibus, mensam sterni iubent, quæ laute admodum instruitur pretiosioribus piscibus e vicino lacu Benaco allatis: ad septemtrionem enim Mincio, ad meridiem continenti, [relictis lautioribus cibis,] ad occidentem autem solem Pischeria Benaco iungitur, orientem arx nobilissima spectat. Vescebantur alij lautioribus cibis satis naturæ & appetitui indulgentes, Hieronymus in eadem mensa solo pane & aqua contentus, [pane & aqua modice victitat:] nullis conuiuarum officiis, nullis ciborum vel gulæ irritamentis [Col. 0258C] perpelli potuit, vt quidquam aliud ad esum admitteret. Cui cum postremo Stephanus illud tam vulgo protritum quasi per iocum obiiceret, Omnis repletio mala, panis autem pessima; arridens Hieronymus, vtique verum esse dictum respondit in iis, qui plus æquo eo cibo se replerent. Quod certe ab eo longe aberat, qui ne in cibario quidem pane, quidquam de strictis temperantiæ legibus remitteret. A prandio iter repetentes, Salodium perueniunt: [Salodium venit,] apud Bartholomæum inuitatus diuertit Hieronymus.

CAPVT XIV 
Acta eius Salodij & Brixiæ.
[54] Non amplius quam tres dies Salodij commoratus est, sed non sine magno cum animorum fructu illustriumque virtutum exemplo, e quibus duo insigniora, quæ ibidem accidisse referuntur, subiiciam. Conuenerant sequenti die apud Bartholomæum Scainum reliqui pridiani itineris comites ad prandium vocati: ille quo amicius nouos hospites exciperet, satis copiosam & lautam instruxerat mensam. Cumque iam accubuissent, & vix primis gustatis epulis, subinde lautiores inferrentur; Hieronymus ita commotus est, [Col. 0258D] vt in lacrymas effusus, eductis ab imo pectore suspiriis, cœperit seipsum grauissime reprehendere; [Apposita lautiore mensa lacrymatur,] ac de præsentis mensæ lautitia grauiter accusare; idque tanto doloris sensu & ardore verborum, vt aliorum etiam lacrymas exciuerit vbertim, qui Hieronymi temperantia vehementer permoti, & ipsi dapibus reiectis, nec dissimulare internum animi sensum, nec coërcere erumpentem fletum potuerunt. Res certe fuit tam admiranda, quam insolita. Hieronymus enim victus licet parcissimus, & abstinentiæ perstudiosus, interdum tamen nobilium & potentium Christi exemplo conuiuia non aspernabatur: vt per eam occasionem, quando ceteræ deessent, viam sibi, ad instillandum eis aliquid de suo spiritu virtuteque, muniret, & se comem blandumque omnibus præbendo, omnes Christo lucrifaceret. Et ante quidem apud alios victitans, appositis ex eiusdem Christi doctrina cibis vti consueuerat: vt permirum fuerit, eo die apud Scainum a lacrymis sibi temperare non potuisse; quin adeo grauiter in abstinentiæ leges peccasse sibi visum, vt remotis dapibus, hospitalis mensæ lautitiam, [triduo pane & aqua contentus:] triduano ieiunio pane & aqua traducto, vindicaret. Præbuit ea res gratum & salutare spectaculum omnibus Hieronymi abstinentiam & religionem admirantibus.
[55] [Col. 0258E] Sed interim, qui cibi & gulæ blandimentis capi non potuit, amœnitate loci & iucunditate plus nimio fere captus est; solitudinis enim cupidissimo arrisit quam maxime tum Salodiensis patriæ, [delectatur lacu Benaco,] tum Benacensis oræ amœna iucunditas, quam haud ingratam arbitror, legenti, futuram, si subiiciatur. Benacus celebris est tota Italia lacus, cuius longitudo ab occasu brumali ad aquilonem triginta passuum millia excurrit, latitudo admodum minor. Cælebs non degit, [amœno ob fluuios influentes,] Sarchæ & Ponalis fluuiorum dignatus connubia; a septemtrione Sarcham, a Borea Ponalim bibit: hic e valle Leudri per auia & abrupta montium in lacum demittitur; ille vero e Nambino monte exortus, perpetuo & sonoro fluminis amne subiectam Randenam vallem scindit & irrigat, donec in Benacum euoluatur. Nec sterile coniugium, nam qua ad meridiem vergit Benacus, Pischeriamque interluit, nobilissimam sobolem Mincium flumen latissimo gurgite ex se fundit, Pischeria ipsa suo in sinu parienti Benaco obstetricis vices persoluente. Permirum autem est, quam multis magnisque hinc inde torrentibus ambiatur, qui ad exiguæ adhuc prolis incrementa nouumque fœtum alendum blande nutricis munia subeuntes, veluti turgidis papillis mammisque perpetuo tumescentibus, nouos [Col. 0258F] latices vberi vena fundunt. Cassanus e monte Baldo tanta aquarum copia diffluit, vt fluuij nomen apud aliquos inuenerit, fereque pares recensentur, qui eadem ex parte prope Brenzonios & Malsesinenses perenni aquarum fluxu e montibus ruunt: nec inferioris notæ altera ex parte Barbaranus, Bornicus, Brasa, ceterique, qui montes præcipiti cursu & sinuosis flexibus intersecantes in lacum influunt. Altissimæ profunditatis Benacus in medio esse dicitur: reliqua aqua ita perspicua apparet, vt in imo alueo minima quæque pellucide admodum & distincte conspici possint. Sed vt facili amœnaque nauigatione transmittitur, dum nullo agitatur vento; ita violentus & minax, vbi vel tenui tempestate turbari cœpit. [Pl. lib. 32. cap. 11.] Optimorum piscium feracissimus, inter quos Cyprini, carpiones vocant, omnium consensu principes habentur: [abundāte carpionibus;] illustrium conuiuiorum exquisitissima ganea, eruunturque hi solum ex profundis aquarum sinibus, non minori piscantium labore, quam discrimine, cum improuisa, ac subita tempestate lacus concitus, terribili furentique assurgat & intumescat fluctu. Placet hic, quæ de carpionum piscatione Poëta non ignobilis cecinit, adscribere:   Nec carpio captu [Iodocus Berganus in Bena. lib. 4.]  Est facilis, non esca tibi, non farra paranda:  Retibus extrahitur tantum. Sint retia curæ,   [Page 259]   [Col. 0259A] Hæc bis centenas longa extendantur in vlnas.  Et rursus non multo post hæc eadem subiicit.   Nam carpio sæpe pererrat  In bis centenos (abstrusa cubilia) passus.  Nec absimilia sunt, quæ in eamdem sententiam eodem libro repetit.   Nec vero loca, cuncta lacus sunt commoda votis,  Nate, tuis, vada cum semper mediocria temnat  Carpio, & occulti subeat stabula alta profundi.  Ergo vadis spretis, altum pete. 
[56] Sed hæc satis. Benaci ripas inspiciamus in quibus hinc inde ab vtraque parte amœnissima loca & cultissima oliueta spectantur, [& ripu cōsitis arboribus,] quibus horti passim interiecti sunt, odoriferis consiti arboribus Citris, Medicis, Massilicis, Limis, aliisque fragrantiam & odorem reddentibus, felicique prouentu hæ omnes arbores ibi propagantur & adolescunt: [iunctis fontibus,] nec desunt personantes riui & obstrepentes gelidissimæ fontium perennitates: inde enim Frigello frigidissimo fonti, nomen factū aiunt. Est in ipso lacu ad meridiē breui tractu & sublicio ponte a terra discretus Sirmio, Catulli Poëtæ elegantissimi & natalibus & carminibus celebris vicus: cuius situ nihil amœnius, [& variis pagis atq; oppidis,] & ad vasta lacus assurgentiumque montium spatia longe lateque despectanda commodius: vbi miræ antiquitatis nobilissima vestigia cernuntur aquæductus, & antra fornicato opere & concamerato amplissima. [Col. 0259B] Non infrequentibus vero oppidis ac vicis Benacensis ora habitatur; licet enim ad Boream montes assurgant asperrimi, qui lacum ab omni fere parte circumambiunt, eorum tamen imi colles ac omnis radicum ambitus per oppida, & vicos frequens incolitur; ad eam enim partem inflexo nauigationis cursu, in conspectu sunt Madernum, Tusculanum, Fasanum, Gardonum, Portesium, Boiacum, Gargnæum, Limon. Nec vlla forte illustrior Benaci corona ea nobili pagorum serie & aspectu. Oram illam, quæ Veronensem agrum spectat, Lagisium, Bardolinum, Garda, Brenzonum, Malsesenum non ignobiles pagi cingunt. Brixiensi vero obiacent Riuoltella, Desentianum, Mineruium, Felicianum, Monigum. Nec reticendus inter ceteros humilior vicus Nacus, vnde Benaco nomen factum plerique arbitrantur, ex ea parte, qua montem Baldum recta prospectat, intra colles montesque ad milliare & eo amplius excurrit Benacus, lateque exspatiatur. Ingrediēti sinum, dextero in latere sese obiicit Salodium egregio situ & peramœno, licet angusto: profundo enim admodum lacu vna ex parte alluitur, & montium radicibus ex altera, ad lacus fere ripam excurrentibus [Col. 0259C] premitur, ne adeo late vbique expatietur. Ceterum qua montibus commissum, [potissimum Salodio artificiose extructo:] qua lacu coërcitum, oblongam in figuram se explicat, nobilemque, & satis amplam incolis præbet habitationem. Quæ pars Benaco imminet, multiplici contignatione ad liberum aquæ montiumque aspectum extollitur, podiis elegantibus, pictura, aut opere albario exornata, vt accedentium oculos non iniucunde excipiat. Veneto Magistratui celeberrimo oppidi loco stat amplum & illustre prætorium, additis ad prospectum pergulis, ac menianis commodisque ambulationibus, quas oblectationis causa pererret prætor. Octo & eo amplius animarum millibus oppidum frequentari dicitur, ciuili sane & perhonesto hominum genere, cumque aliarum rerum, tum eruditionis ingeniique gloria omnino nobili: & inter cetera Benacensis oræ oppida merito ea patria princeps.
[57] Hieronymus igitur, (vt paullum egressus ad eum me referam) loci naturam diligenter contemplatus, [habitationem istic electurus,] statim solitudinis amœnitate pellectus, auidissime se in siluas & sanctæ otia solitudinis rapi sentit, eumque sibi ad remotum aliquem recessum parandum, aptissimum iudicat; quando montes frequentem hominum accessum arcerent, subiecta vero loca & ad stipem colligendam, & ad diuinæ sapientiæ semina iacienda, [Col. 0259D] proximosque subinde iuuandos, maxime commoda essent. Itaque actuosæ vitæ labores cum solitaria quiete, illius pericula & ærumnas, quas iamdiu expertus erat, cum huius securitate & gaudio commutare deliberat: seque iam vltimæ laborum metæ, vt animo præsagiebat, vicinum, solito ardentius contemplationi & solitudini impensius tradere omnino decernit: neque inde ad socios, vel inuisendos vel adiuuandos, pro re nata nisi euocatus, & raro admodum exire. Adhibitis igitur comitibus & amicis, tutus est quæsitus per eos dies contemplationi recessus; sed Deo vtique aliter statuente, nihil vnquam occurrit, quod Hieronymo satisfaceret. [in oratione impeditur:] Difficilem rei euentum tertio die diligentius ille cum Domino in oratione expendens, statim rem illam minus Deo gratam interiori lumine est admonitus.
[58] Quare blandientis sensus deceptione, propriæque voluntatis & priuati commodi appetitu deprehenso, [Brixiam abit,] proxima statim luce, veluti insanientem sensum correcturus, Salodio ad Brixienses Cenomanos discessit. Amicis vero illis ad eo pia Hieronymi memoria pectori semper hæsit; vt illi perpetuo addictissimi vixerint. Scaini certe nullum vnquam in Hieronymum eiusque alumnos humanitatis & beneuolentiæ officiū prætermisere: cuius rei fidem omnino faciunt Hieronymi litteræ familiares ad eos datæ, quæ adhuc apud [Col. 0259E] nos leguntur. Bertazolus autem vel breui Hieronymi consuetudine & vsu ita est ad pietatem traductus, [Bertazolo ad pietatē traducto:] vt excellentis admodum probitatis & integerrimi Sacerdotis exempla reliquerit: opulentum enim Sacerdotium (duorum millium aurcorum dicitur fuisse) sponte dimisit, paterno censu contentus: in maiori Ecclesia Salodiensi pœnitentibus operam dedit assiduam: ibidem quotidie, non sine magno pietatis sensu & lacrymis, Liturgiam fecit, & sacram synaxim multis per Confessionem expiatis, impertiuit: denique ætatem omnem ad extremam vsque senectutem assiduis pietatis officijs & caritatis laboribus traduxit. Brixiam vero Hieronymum per id tempus euocabat etiam communis sociorum conuentus, [conuentu Brixiæ habito,] quem hoc anno pridie Nonas Iunij ibi habitum, cum sexdecim eo loco conuenissent vel familiarum præfecti, vel alij primæ notæ Patres, vetera autographa ipsius Hieronymi manu annotata docent. [Somaschā redit.] His rebus Salodij Brixiæque peractis, Somascham contendit.

CAPVT XV 
Remotioris solitudinis desiderio incensus, nouam sedem in arce sibi constituit.
[Col. 0259F]
[59] Somaschensi suæ solitudini atque adeo sibi ipsi restitutus, & externarum curarum tumultu tantisper vacuus, ad vitæ suæ rationes diligentius explorandas, seque ipsum ad vnguem vsque excutiendum de more conuertit. [Scrupulis angitur,] Atqui sedulo sanctæ huic disquisitioni vacanti scrupulus hic vnus, ac veluti aculeus iniectus est, quo cœpit vehementer solicitari & angi, quod scilicet per tot annos Christi vestigiis insistens, tamen remisse nimis ac frigide mentem ad eius cælestem disciplinam applicuisse videretur. Quæ vna cogitatio cum hominis animum, [ob remissius curatum Dei cultum:] & salutis obtinendæ & Diuinæ gloriæ augendæ cupidissimum, dies noctesque solicitum vehementissime haberet, de maiori etiam spiritualis vitæ profectu seueriorisque pœnitentiæ studio cogitare cœpit: quippe in Dei via cum ceteris exemplo & admirationi pariter esset, sibi tamen vni numquam satisfaciebat. Inter hos autē animi motus, [appetit solitudinem:] rursus igniculus ille solitudinis Salodij excitatus, adeo solito vehementior reuixit, ardentiorique flamma erupit; vt ad ipsam eremi solitudinem, ceu Paradisum,   [Page 260]  [Col. 0260A] tota mentis auiditate singulis horis inflammaretur Hieronymus, & plane irrequieto animi motu deferretur; quo scilicet rerum cælestium contemplationi liberius vacare, suoque vni Christo, ab aliis rebus omnibus plane alienus, & ab interpellatoribus vacuus, adhærere posset. Ad colligendam enim mentem, proximorum institutione & congressu distractam, salutare admodum experiebatur per aliquod tempus aliorum vitare frequentiam. Itaque diligentissime per aliquot dies remotior adhuc quæritur pœnitentiæ & contemplationi secessus, sed nihil ad rem occurrebat.
[60] In arce autem ipsa, qua tota fronte Somaschā vallemque spectat, [in profunda latebra] profunda apparet latebra, sed adeo prærupto & confragoso situ, vt hominum iudicio inaccessus videretur locus: hanc eminus visam, sibique opportunam ratus, cominus etiam lustrandam statuit; sed nulli aditus, semitæ nullæ ad latebram apparebant, omnia dumis horrida, densis vepribus obsepta, & prȩcipiti loco adeo impedita, vt ferro & lacertis essent enata virgulta excindenda, manibusque ramusculi & frutices ad progrediendum hinc inde carpendi. Igitur cum omni difficultate acerrime obluctatus, illuc tandem adrepens peruenit, locumque attente contemplatus, ibi suæ solitudinis remotissimique recessus sedem legit, [cellulam extruit solus,] cellulam & oratorium extruere, totumque opus suis manibus absoluere constituit: nec interiecta mora, quod animo proposuerat, opere complere aggreditur. [Col. 0260B] Res ipsa fidem omnino excedere videatur, si cui loci natura nota sit, vt, quo sine vllo onere vix validissimus adrepere posset, eo tamen bene onustus accederet Hieronymus. Conciderant in tanta vitæ asperitate, laborum defatigatione, & corporis conflictu, iam pene vires, & viuidum illud firmæ constitutionis robur prorsus elanguerat, sed cælesti virtute naturæ imbecillitatem superante, firmus & erectus animus, attritum ieiuniis corpus ac debile, lapidum, lignorum, sabuli, aliarumque rerum oneribus supponere non verebatur, [humeris apportata materia:] suis ille humeris materiam conuehebat, suis aptabat manibus, & quidem ex infima Adduæ ripa ad eam vsque summitatem sabulo deportato. Non deerant e Somaschensibus, qui hominem onustum & tam difficili opere implicitum intuentes, vltro se ipsos ad materiam comportandam, opusque absoluendum, perbenigne offerrent, quibus ille comiter actis gratiis, ita respondebat: Quando in cælo meriti præmium solum in terris laboranti responderet, perinde esse, sibi laborem detrahere, ac cæleste prȩmium imminuere; quod nulla ratione factum vellet.
[61] [Col. 0260C] Absolutum tandem opus mirifice Hieronymum exhilarauit, [lætus fruitur solitario loco,] quod nihil aut ad sanctæ solitudinis otia commodius, aut ad aspectum amœnius desiderari posset. Difficili enim ac pene imperuio accessu ab hominum congressu remota solitudo molestos cælestis contemplationis interpellatores repellebat; edito vero & patenti loco sita, subiectum vallis tractum, & anfractus, flexuosasque omnium locorum excursiones, & vicorum interualla, tum lata Adduæ spatia sese in lacum diffundentis, ita intuentibus obiiciebat, vt tam vario & eleganti rerum aspectu oculorum acies quantumlibet fatigata, maxime recrearetur. Tam abditus recessus Eremi nomen adhæc vsque tempora loco facit. Ex area domunculæ orphanorum ad eremum suā sibi ille viam perfoderat & aperuerat: nec enim admodum longo tractu ab eo domicilio distabat; quo ceteris solutus curis, tanta cum alacritate & celeritate se proripiebat, vt ad suos illum Elysios properare dixisses; vbi solutus curis humanis, maiori cum iucunditate, quoad liceret, delitescebat, quam si totius orbis delicias, angusto secum in eo terræ foramine clausisset. Eo autem recessu sanctæ contemplationis pœnitentiæque studium maxime est auctum: ibi breuiores quam antea somnos, sæua hyeme & cælo obrigente, de nudo solo carpere, corpus arctiori inedia castigare, [Col. 0260D] perenni lacrymarum fonte manante, superioris vitæ sordes animæque maculas abluere, asperiori verberum flagellatione patrata in Deum scelera dignis pœnitētiæ fructibus emendare: [multus in pœnitentus,] cælestium autem & æternorum meditationi intentus, adeo in eorum suauitate conquiescere, dulcique in somno diuinæ contemplationis consopiri, vt iam Paradisi deliciis interesse, Deoque ipso se totum, quam maxime posset, explere videretur.
[62] Prodebat se tunc maxime assiduum hoc orandi studium & arctior, quam antea, cum Deo consuetudo, [assiduus in oratione,] cum ex vmbratili illo solitudinis recessu in solem ac puluerem, ad ceteros iuuandos & instruendos, suo tempore euolaret. Quam enim totus Deo plenus, quam cælestibus auctus muneribus e cæco illo montis latibulo prodibat? Si ad Dei amorem aut alia erant socij cohortatione inflammandi, [magno ardore excitat alios:] id ille præstabat tanto pietatis ardore, vt spiritali illo igne, quo pectus feruebat dicentis, conflagrarent propemodum vniuersi, & vrenti illa voce, quantumuis frigidus incenderetur auditor, possetque expertus Domino dicere: Ignitum eloquium tuum vehementer: abunde scilicet eructante Hieronymo, quod propināte diuino Spiritu, in sancta quiete biberat, & totus Diuino amore feruens, alios facile incendebat. Si quæ vero caritatis obeunda ministeria, ea sibi Hieronymus tam nouo & inusitato [Col. 0260E] feruore, tanta cum significatione insolitæ curȩ virtutis deposcebat & exequebatur, vt ad pristinas eius virtutes, (quas tamquam numeris omnibus absolutas ceteri antea admirabātur) tanta appareret, hac assidua schola solitudinis, & precandi studio, & ardenti diuinorum commentatione, facta accessio, ac si tirocinium quoddam & rudimentum superior vita fuisset: ita ille e continua Dei consuetudine redibat, quotidie cælesti virtute auctior & seipso maior.
[63] [mortem præsentit breui adfore,] Ceterum in supremos labentis vitæ menses dilata quies haud diu permisit Hieronymum solitudinis ocio frui; siquidem non multo post tum ex eius prædictione, tum subito rei euentu intellectum est, illam Hieronymum remotam sibi curasse eremi solitudinem, non tam sanctæ voluptatis conciliatricem quam proximi funeris apparatum, nec magis suæ quietis & tranquillitatis sedem, quam instantis vltimi discessus scholam: in qua scilicet extremum huius humanæ fabulæ actum, quem iam appetere occulta quadam præ sensionis vi intelligebat, adornaret, & solus cum solo Deo res suas antea transigeret. Quam certo autem vicinum suum præsagiret obitum, [Col. 0260F] illud inter cetera argumento est; quod cum per eos dies a Ioanne Petro Caraffa iam Cardinali, cui se totum, vt antea dixi, permiserat, litteras accepisset, quibus Romam perbenigne inuitabatur, vt ea in Vrbe alijsque Pontificiæ ditionis ciuitatibus eadem caritatis officia exequeretur, [inuitatus a Card. Caraffa Romam,] suoque exemplo multos ad eādem pietatem excitaret (nullum enim adhuc Romæ institutum erat orphanorum domicilium, nullū puellarum) ille quadam die communi oratione cum aliis persoluta, ita de Cardinalis Caraffæ voluntate ad eos retulit, vt diceret se eodem tempore diuersis plane locis a duobus accersiri, Romam quidem a Caraffa, a Domino autem in cælum; tum adiecit, sed cæleste iter, [cæleste iter præfert.] Romano haud dubie breui præferetur: quod ab eo dictum non sine certa futuri euentus præsensione, non multo post res ipsa comprobauit. Loco vero solitudinis & eremi mansit postea semper religio & reuerentia; & adhuc magna ex parte dirutus quamdam tamen pietatem ac sanctitatem redolere videtur.

CAPVT XVI 
Eius infirmitas & obitus.
[64] Hieronymi de sua morte prædictionem haud tardus excepit euentus; siquidem grauissimo,   [Page 261]  [Col. 0261A] & eo tempore populari morbo correptus, non multo post interiit. Aduentantis autem vitæ finis haud dubia præcessere indicia; missis enim in præsenti frequentibus & apertis prædictionibus, certe asperiore illa postremo suscepta vitæ ratione, & plus solito pœninitentiæ rigore aucto, nemo non intelligebat, incitatiorem in virtutis cursu motum non multum a fine distare. Tum vero illorum temporum misera calamitas, [Hæresi inualescente,] hominis animum præ ceteris vexabat, quod Catholicam Religionem nouorum dogmatum peste & iniquorum seditionibus agitatam, vehementer in fide ipsa tuenda, quæ totius est Christianæ religionis firmamentum, laborantem cerneret. [pertæsus vitæ longiorus,] Quare afflictam eius seculi conditionem, & rerum humanarum inconstantiam & vanitatem maxime pertæsus, sordescentibus iam terris, ad superna elatus, caduca omnia auersari, communem lucem refugere, [aspirat ad Christum:] hominum consuetudinem deuitare, cælestia dumtaxat inter vota precesque anhelare, solum Deum inter gemitus & suspiria quærere, & eodem plane cum Paulo spiritu cupere dissolui & esse cum Christo. [Phil. 1. 23] Neque diu fidelis serui vota tentationum certaminibus, & pœnitentiæ laboribus satis fatigati distulit Diuina bonitas, sed felici plane genere mortis, quasi emerito militi morem gerens, vt primis [Col. 0261B] vltima responderent, ex caritate in proximos, qua tota vita maxime exarserat, mortis gloriosæ caussam illi præbuit, quo Christum pro humano genere morientem etiam supremo interitu imitaretur.
[65] Horribili siquidem inguinaria lue Bergomensem ditionem fœdum in modū late depopulante, [inguinaria lue correptus,] Hieronymus, qui nullis in ægrotos & misere iacentes officiis abstinebat, facile in pestilentem morbum prolapsus est. Ignotum plane medicis id morbi genus erat, cuius vis & pertinacia omnem eorum eludebat operam & industriam, & eo ipso die, quo de ægritudine illi iudicium ferre solent (criticum ideo appellant) de ægri interitu morbus sententiam ferebat; quare quarto, aut ad summum septimo die sæuiente tabe absumebantur vniuersi. Eo igitur morbo acerbe correptus, breui se moriturum, quod summum erat in votis, certissime præsensit: cumque vicinitas exitus eius desiderium augeret, ad eum sese totum ex Christiana pietate comparare non distulit; intendenteque se morbo, cum, qui medicam manum admoueret, nullus fere eo in loco esset, abiecta iam omni spe vitæ, ad Diuinam implorandam opem se conuertit; [extremis munitur Sacramētis:] sacerdotem pœnitentiæ Sacramenti ministrum, & suæ conscientiæ moderatorem accersiuit, confessioneque plena doloris, plena pietatis, criminibus quam accuratissime expiatis, [Col. 0261C] sacratissimum Christi Domini Corpus Viatici nomine, & quæ moris sunt Sacramenta (extrema morientis animæ solatia) quasi non multo post in cælestes illas oras migraturus, magna cum animi demissione & humilitate postulauit, ac maiore accepit. Ita dominicis præmunitus Sacramentis, supremam operiebatur horam.
[66] Pestifer morbus Æmilianum inuaserat pridie Nonas Februarij ipso Sexagesimæ Dominicæ die, quocum tres integros acerbe luctatus, quarto languore vehementer ingrauescente, viribus omnino destitutus, mortem iam imminentem intellexit: [moribundus adstātes adhortatur:] cuius appulsu non modo non est territus, sed astantes etiam in lacrymas effusos, breui planeque cælesti alloquio, deficiente pene spiritu, est hortatus: vt Saluatoris nostri Crucifixi vestigiis prorsus insisterent, terrena despicerent vniuersa, derelictorum pauperum curam susciperent accuratissimam, omnes inter se inuiolabili mutui amoris vinculo nexi viuerent: ad hæc omnia vero caritate in primis in Deum arderent, cuius beneficio anima indissolubili nexu, suo sociata Creatori, a terrenis omnibus quam longissime diuellitur. Se quidem sperare (quæ Dei misericordia est) plus illis in futura, quam præsenti vita, profuturum. Ita solatos ac instructos dimisit, [Col. 0261D] cum vox & vita pariter eum deficeret. Inde manibus, oculis, totoque corporis habitu insita pietate ad cælum erectis, Iesu & Mariȩ sanctissima nomina subinde ingeminans, sui ad vltimum compos, leniter occlusis oculis, quieto & tranquillo vultu, inter psallentium & lacrymantium choros, media iam nocte exacta, repetenti Deo spiritum reddidit Æmilianus. [inter sancta vota moritur 8 Februarij,] Eius migratio sexto Idus Februarij annotanda, quem diem sanctus etiam Æmilianus in Armenia minori, egregio martyrio illustrauit. Obiit diem suum anno trigesimo septimo supra millesimum quingentesimum humanæ salutis; ætatis vero suæ sexto & quinquagesimo abeunte, [annos 1537, ætatis 56,] vigesimo quinto a sua ad Deum conuersione, sexto iam exacto a prima sua Venetiis discessione, & duodecimo a depositione togæ, noui rudisque habitus, & asperioris sanctiorisque vitæ institutione. Quod de mense, & illius obitus die a nobis dicitur, non me latet aliorum sententiæ & receptæ hucusque opinioni valde aduersari; sed certe veritatis a nobis proditæ probationes etiam luce meridiana clariores, si desiderentur, afferemus primo capite sequentis libri. Obiit Somaschæ in Ondæorum domo, atque in ea solitudine, quam viuens præceteris locis mirifice coluit: neque dubitandum, quin præcipua quadam caritate eum [Col. 0261E] Hieronymus locum e cælo respiciat, quem in vita adeo dilexit. [sepelitur in templo S. Bartholomæi:] In ecclesia S. Bartholomæi ibidem sepulturæ mandatur, vir cum virtutum omnium exemplis, tum excellenti in Deum & proximos caritate admodum illustris, & terrenatum suique ipsius contemptu plane eximius & singularis.

LIBER QVARTVS.

CAPVT I 
Plurium testimonio Hieronymi probitas commendatur.
[1] Firmam illam & constantem integerrimæ probitatis atque adeo sanctimoniæ opinionem, qua adhuc in humanis apud omnes floruit Hieronymus, [Vitæ Hieronymi sāctitatem confirmāt Guilhermius Episcopi Bergomensis Vicarius,] subsecuta mors vehementer confirmauit & auxit: quam non dictis, sed scriptis etiam quamplurimi testatam esse voluerunt. E multis ego pauca seligam. Ioannes Baptista Guillhermius Iuris vtriusque Doctor, & Feltrensis Ecclesiæ Canonicus, Episcopo Bergomensi, viuo Hieronymo, Vicariam [Col. 0261F] operam præstabat. Is illius virtutum spectator & admirator sæpius fuerat: accepto igitur de eius morte tristi nuncio, ita ad amicum de eo scribit: referam autem eius epistolæ partem, integra fide Latinitati donatam.
[2] Certissimis te nunciis Hieronymi Æmiliani strenuissimi in Christiana militia Ducis obitum accepisse non dubito, & duorum e sociis huius præfecturæ, [hac mox ab obitu missa epistola,] qui suum obiere diem. Euentum morbi & mortis casum describere si tentem, vereor, ne pietate ac intimo cordis dolore perculsus nimium commoueare. Ceterum diuinæ felicitatis sortem certa spe (tanta erat illius in Christo confidentia) deuorauerat animo; vt ipsos cæli cardines manibus contrectare videretur: frequentibus adhortationibus suos sæpe compellabat, hilari serenaque fronte & ridenti oris aspectu, vt quemque suauissima Christi caritate incenderet. Certum sui obitus diem sic animo præsagibat, vt nihil minus illi de proxima morte constaret, quam mihi me in præsentiarum has ad te literas exarare. Subduxisse ad calculum rationes suas, & cum Christo Domino pactum iniisse dictitabat. Patriæ Venetiarum nulla mentio, de parentibus sermo nullus, frequentissima solum de Christi imitatione oratio. Aduentante solenni Seruatoris nostri Natiuitate, hinc discesserat, sed primo me conuenit,   [Page 262]  [Col. 0262A] ad pedes prouolutus fidem Christi commendauit, supplex erratorum veniam petiit, tum recessit ea sponsione, ac si numquam (vt euenit) eum essem reuisurus. Somaschæ ad cælestem patriam euolauit, vbi quamplures probatæ vitæ Papienses, Nouocomenses, Bergomenses Patres demorantur. Hodie non vna in ecclesia sacris illius manibus parentatum est: Mercurij die peragendis funeris cæremoniis iterum litabitur. Summum Pontificem vel Episcopum nostrum e viuis excessisse diceres. Eo deuenerat vitæ abstinentia corporisque maceratione, vt maiores progressus minime exoptare posses. Age, Diuinæ sic collibuit maiestati: nullius mihi hactenus acerbior obitus visus. Orbitatem infelix hic grex proborum moderatorum sentit acerbam: diuinæ tamen bonitati non diffido, quin infinitæ omnipotentiæ familiaria opera non perpetret. Epistolæ longitudinem vt excuses, oro: hic enim alter ab vltimo Bacchanalium dies est, quo ita me tecum hac oblector scriptione, hæcque ex M. Marij nostri narratione. Defuncto Deum propitium rogo: obiit autem die septima mensis huius.
[3] Atque hucusque Vicarij litteræ, ex quibus duo maxime annotari velim: alterum quidem, quam amplum & illustre testimonium de Hieronymi probitate tantus hic vir tulerit: [confirmāte obiisse] alterum, quinam certus fuerit eius [Col. 0262B] obitus mensis & dies. Cum enim in Vicarij litteris mensis nomen non apponatur, constet autem illas extremis Antecineralibus feriis esse datas, diem enim vltimo Bacchanalium proximiorem aperte nominat, [non mense Martio,] quo litteras scripsit; multi iuere in eam sententiam, vt existimarint mensem illum fuisse Martium: idque tam certo creditum, vt Nonis Martij S. Thomæ Aquinati dicatis, a plerisque pia Hieronymi memoria coleretur. Sed tanta annorum series ab eius obitu interiecta, facile quemuis decipere potuit. Non est autem difficilis veritatis peruestigatio: cum enim certissime constet eo trigesimo septimo anno, quo decessit Hieronymus, mense Februario agitata esse Bacchanalia, [sed Februario,] feriamque Cinerum sextodecimo Kalendas Martij celebratam, ac proinde litteras biduo ante datas, pridie Idus Februarij fuisse conscriptas, omnino certum est Hieronymi mortem nullo modo in mensem Martium reiici posse. Qua in re omnis dubitandi suspicio prorsus euelletur, si quis veteres illas temporarias mobilium festorum, vt vocant, tabellas adeat, ante annum scilicet octogesimum secundum præteriti seculi editas, videlicet ante Kalendarij correctionem euulgatam, superiorumque annorum Epactas, Aureos numeros, & litteras dominicales singillatim perquirat, & rite præteritorum [Col. 0262C] annorum tabellas percurrat & recurrat, donec ad annum trigesimum septimum perueniat: diligenti enim & accurata temporum supputatione plane comperiet eius anni trigesimi septimi Epactam fuisse XVIII, Numerum item aureum XVIII, Dominicalem litteram G: ex quibus planum omnino fit & indubitatum, solennem illam Cinerum feriam eo plane die contigisse, quo dixi, menseque Februario extinctum Hieronymum, illique in Bergomensi Ecclesia eo mense iusta persoluta. Quod si ille Nonis Martij obiit, multis sane diebus funebri pompa hominis obitum Bergomenses anteuertissent. Cum vero septimo Idus Februarij mortuum asserat Vicarius, [die 7, aliis 8.] nos vero sexto, id ita accipiendum, vti antea monuimus, quod scilicet tertia fere noctis vigilia expirarit, ac proinde melius sexto Idus eius mors annotanda videatur. Hoc etiam addo: vbi legitur in litteris Vicarij, die Mercurij reliqua persoluenda, mendum suspicor esse: qui enim proxime sequebatur dies Mercurij, is erat Cinerum ceremonia solennis, quo certe die mihi verisimile non fit Hieronymo alicubi funebria persoluta, sed forte legendum die Martis, sequenti videlicet die, qui Lupercalium feriarum supremus erat. Sed iam ad reliquos pergamus.
[4] [Col. 0262D] Batholomæus Spatafora non ignobilis suæ tempestatis Orator, in ea oratione, [Spatafora in Oratione edita,] quam in obitu Marci Antonij Triuisani Venetiarum Ducis habuit, cum plurimos sanctitatis fama conspicuos retulisset e Venetis ortos, hæc tandem de Hieronymo addit, quæ integre Latine reddam: Illud vero ardentissimum caritatis vas Hieronymum Æmilianum, qui non vt viuorum saluti tantum, sed etiam vt defunctorum cadaueribus consuleret, suæ minime parcebat vitæ, cuius non recens memoria solum, sed recentia sunt vestigia, recens est monumentum. Legitur autem Spataforæ oratio inter illustrium virorum orationes parte secunda, quæ Italico sermone conscriptæ circumferuntur.
[5] Sed luculentum in primis est testimonium, quod Hieronymi caritati reddit Bartholomæus Peregrinus in eo libro, quem Vinea Bergomensis inscripsit. [Peregrinus in libro edito,] Is parte II, capite CXIV, iisdem plane verbis, quæ subiiciam, ea de Hieronymo scribit, quæ ipse oculis vsurpauerat; ait enim: Laborauit etiam in hac Vinea Dominus Hieronymus Mianus Patricius Venetus, & verus Christi seruus, quando anno Domini MDXXXII Bergomum venit, & suis christianissimis exemplis & exhortationibus, & assidua solicitudine & cura, congregauit multas a diaboli compedibus solutas mulieres, vt simul iuste ac caste viuerent: vagantium quoque puerorum [Col. 0262E] orphanorumque multitudinem S. Mariæ Magdalenæ hospitali gubernandam tradidit. Hæc ex oculata fide. Rursus idem Bartholomæus capite CXVIII de Dominico Tasso, cuius opera maxime vtebatur Hieronymus, vt diximus, hæc addit: Insuper idem magnificus Dominus Dominicus in ipso cœnobio cisternam cum aqua fluuiali ex vicino amne construi fecit, & Domino Hieronymo Miano Patritio Veneto auxilio fuit, ad colligendas & vniendas meretrices, a peccato ad Christi normam conuersas: tum & pueros & puellas nostra in Vrbe mendicantes. Hæc ille.
[6] Neque vero Reuerendi Fratris Hieronymi Malfettæ Concionatoris sui temporis celeberrimi e sacro Capuccinorum ordine Epistolam præteribo, [Malfetta Cappucinus in epistola dedicatoria libri,] quam ille opusculo de Diuino amore, a Reuerendo Patre Fratre Bartholomæo eiusdem ordinis composito, præfixit, cum primum librum illum typis excudendum curauit, Patribusque & Fratribus seruis pauperum, ac eorum pueris orphanis in operibus Insubriæ inscripsit: qua in epistola multa de Hieronymo eiusque operibus ex oculata fide refert, quæ pium lectorem scire operæ pretium est. Bonam igitur Epistolæ partem sincere Latineque redditam subiiciam. Cum igitur, inquit, hæ mihi rationes omnino persuasissent, vt libellum in vulgus [Col. 0262F] ederem, cœpissemque tacitus cogitare, cui tam pium munusculum destinarem, vestræ caritatis, opinor, non sine diuino afflatu recordatio succurrit, [huius subditis dicati,] cui maxime conuenire id genus argumenti putarem. Vos enim, tamquam lucernæ ardentes, amoris diuini radios, virtutum officiis consentientibus, effunditis; nimirum ad omnia pietatis opera instructi, ac incitati exemplis, præceptisque illius beatæ animæ Hieronymi Æmiliani Patritij Veneti: qui summo studio contendit, [ob eius virtutes] vt omnes omnium ordinum homines ad Deum incitaret atque pertraheret: quod eo maxime tempore signis apertissimis declarauit, cum diuinæ caritatis & Euangelij zelo vehementer inflammatus, vt regnum Dei, quantum in eo esset amplificaret lautissimo patrimonio, nobilissimo genere, illustrissima patria contempta, [zelum regni Dei amplificandi,] se totum dilecto suo nudo & Cruci affixo Iesu Christo tradidit: cumque breui peregrinatione suscepta, Bergomi primum, deinde aliis in ciuitatibus plurimis, omnia pietatis opera erga vos cœpit exercere; quos sordidatos inedia, frigore, nuditate afflictos complexus est & fouit humanissime: cumque in publica fame miserandæ calamitatis querimoniæ passim exaudirentur, ille vos tam benigne collegit, sic amauit, ita vestris commodis studuit, [collectis sociis,] vt exemplis suis & admonitionibus   [Page 263]  [Col. 0263A] nibus sanctissimis, animarum morbis mederetur, & corporum necessitatibus idem ipse inseruiret, ægris assideret, victum ostiatim pedes quæritans mendicaret. Quæ res & virtutum illius odorem suauissimum Diuinis naribus afflarunt, & egregium lumen atque exemplar sustulerunt Insubriæ vniuersæ, non in speciem quamdam sanctimoniæ, [erectis xenodochiis & orphanotrophiis,] sed intime & ex animo Deum colendi: quandoquidem illius opera, in multis eiusdem prouinciæ vrbibus celeberrimis, xenodochia & orphanotrophia erecta sunt, in quibus vestra eadem vox, quȩ olim temporum calamitates deplorabat, nunc diurnis ac nocturnis horis laudes summo Numini persoluit. Neque tamen hisce rebus gestis contentus fuit; sed, cum magnum egentium numerum collegisset, tecto, victu, rebusque aliis ad vitam necessariis iuuisset, multis præterea clericalis & laicalis ordinis persuasit, amplissimis patrimoniis abdicare se, atque in societatem tam piorum laborum communionemque venire.
[7] Sed quid ego dicam de illius caritate in Deum, multis in locis plurimis experimentis atque rebus gestis aperte declaratam? Nonne illud certissimum fuit amoris argumentum, quod, cum ipse graui morbo correptus, vobiscum iaceret in paleis apud ecclesiam sancti Sepulchri Mediolani, vestri tamen curam numquam [Col. 0263B] deposuit? Quin etiam cum a plerisque honestis viris Mediolanensibus inuitaretur in ædes amplissimas, [caritatem orphanorum,] solus curandi sui gratia, negauit pastor bonus se ab suis ouibus vllo modo posse diuelli. Quam singularem pastoris in pusillum gregem caritatem sic Deus amauit, vt breui tempore ampla domo ditari voluerit, & ad pristinam valetudinem reuocatum confirmauerit. Quid Papiæ? Nonne, cum xenodochij curatores, cui a Misericordia nomen fuit, quosdam in eo degentes alio migrare iussissent, [& ægrorū,] vt venienti Æmiliano & orphanis eum locum habendum concederent, maluit sub deserto illo, ventis & pluuiæ vndequaque peruio, tecto degere, quod apud arcem in minori ciuitate visitur, quam vt cuiquam aduentu suo incommodaret? Multa id genus sciens prætereo, de quibus, qui modo illum vel de facie norunt, affirmare vere & liquido possunt. Quale dixeris, illatas iniurias patienter tulisse, peccantium ex animo semper misertum fuisse, noxam, errata, [patiētiam in ferendu iniuriis,] molestias non eorum modo, quibuscum viueret, sed omnium prorsus hominum æquo animo tolerasse. Vt igitur illius studium, opera mea aliqua ex parte iuuem, qui vos ad Deum allicere, eique vinculis amoris coniungere vehementer elaborauit, vobis, dilectissimi, libellum hunc dicatum esse cupio: atque [Col. 0263C] Deum oro, vt tantas amoris sui flammas in cordibus vestris accendat, quantas ego, ad illius honorem & ad Christianæ religionis amplitudinem exposco; vt vos quoque iisdem operibus misericordiæ & diuinæ caritatis insistere velitis, & alij exemplo eiusdem Hieronymi Æmiliani (quem ego mortuum singulari veneratione prosequor & colo) ad eadem pietatis opera præstanda vehementer excitentur; atque hinc illa tandem existat generalis in Ecclesia morum mutatio & sanctimonia, quam ille sitiuit auidissime, & cuius impetrandæ gratia, [feruorem in precibus recitandis] statas quasdam preces ex certa formula recitandas conscripsit, quas subinde post Missarum solennia in communibus vestris orationibus canere soletis. Hactenus Frater Hieronymus, qui admodum graphice, ni fallor, & suis, vt aiunt, coloribus Hieronymum depinxit, vir & ob religiosi ordinis commendationem, &, quod caput est, ob oculatam fidem eorum, quæ scribit, omnino dignus, cui certa adhibeatur fides.
[8] Sed & in prætermissis non relinquam perhonorificum Pij V. testimonium, quo hominem decorauit, cum in diplomate Pontificio hisce plane verbis eum appellat. [Pius V ex familiari notitia:] Hieronymus Æmilianus olim Patritius Venetus, vir eximiæ pietatis insignis, Spiritu sancto, vt pie creditur, afflatus, omnibus seculi curis posthabitis [Col. 0263D] &c. Quod illustre testimonium eo pluris faciendum est, quo a Summo Pontifice Pio V. vere Sancto, qui Hieronymum probe antea nosset, proficiscitur.
[9] Huc etiam faciunt tam multiplicia illorum vota, qui vel magnis itineribus ad eius sepulchrum religionis caussa accedunt; [votiua anathemata appēsa.] vel beato viro precibus se commendat: quorum permulti non exiguis gratiarum donis, tum ad animæ tum ad corporis commoda spectantibus, se in dies augeri testantur: & votiuis tabellis oblatis, accensis funalibus, aliisque religionis significationibus ad sepulchrum adhibitis, beneficij accepti gratos se profitentur; nequidquam ædituo prohibente, & reclamantibus Patribus; Graui quippe Superiorum nostrorum edicto cautum est, ne quod omnino eius honoris genus vel admittatur, etiam profectum ab externis, vel deferatur a nostris Hieronymo, quod sanctis viris, nisi supremæ Sedis accedente iudicio & consensu, deferri nequit. Sed quantumlibet obluctantibus Superioribus, ægre admodum multis in locis piorum studia coërceri, & filiorum præsertim in Parentem optimum, & Congregationis auctorem pietatis ardor, & deuotionis obsequium, non paucorum annorum cursu iam confirmatum, cohiberi potest. Verum [Col. 0263E] de his sequenti & altero capite nōnulla dicemus.

CAPVT II 
Admiranda quædam de Hieronymo.
[10] Etsi, quæ toto vitæ cursu in Dei gloriam proximorumque salutem peregit Hieronymus, quæque illi diuinitus sæpe contigere, mortalium profecto omnium commendatione sunt & admiratione dignissima; quædam tamen adeo extra communem rerum ordinem de eodem recensentur, vt illis admirabilium nomen, peculiari quodam iure proprium, factum esse videatur. Quorum paucis exponendis, vno aut altero capite, immorabimur, quo splendidius Diuina munera homini collata eniteant, & cælestis benignitas ab omnibus laudetur impensius. Atque illud in primis admirabile, & rarum omnino Diuinæ prouidentiæ & bonitatis argumentum in Hieronymo mihi videtur, quod vnus ille tam multa opera aggressus, tam breui tempore adeo secundo felicique euentu ad exitum perduxerit. Ex quo enim primo Venetiis discessit, ad eius vsque obitum anni non amplius quam sex intercessere, [Hieronymus intra sex annos erigit 12 pia loca,] quibus ille duodecim ferme pia loca erexit, & legibus instruxit, adeoque certa & stabili viuendi ratione muniuit, vt adhuc etiam multum aucta perseuerent. [Col. 0263F] Sociorum non exiguum collegit numerum, eosque non infimæ notæ, sed litteris nobilitatos, & fortunis omnino præstantes & eximios. [colligit 300 socios,] Supra trecenta capita Hieronymi nutu & auctoritate regebantur, quorum permulti quam sublimi honorum & diuitiarum gradu sint ad humile & abiectum vitæ genus traducti vnius Hieronymi exemplo & cohortatione, iam satis antea dictum. Quod certe non tam in hominis industrij atque nauissimi studium & diligentiam, quam in Diuinam prouidentiam reiiciendum censeo. Nam vix primum seruo Dei ciuitatem aliquam ingresso, licet ignoto homini & externo, [omnia ex voto succedentia refert in Deum:] abiectissimorum pauperum caussam gerenti, omnia ex animi voto succedebant; vt ipsemet, cum tam effusam in pauperes & egenos Diuini numinis benignitatem animo perpenderet, vel aliis enarraret, erubesceret omnino, ac pudore suffunderetur, tum eductis ex imo pectore suspiriis, sermonem clauderet illis verbis: Quis sicut Dominus Deus noster, qui in altis habitat, & humilia respicit? [Psal. 112.] Nihil scilicet sibi arrogans, sed Deo, quidquid bene gestum esset, acceptum referri volens; neque immerito sane, quando, quocumque animum verteret, vel manum admoueret Hieronymus, singulari quadam & admirabili ratione Diuinam opem præsentem experiretur, quæ felici expeditoque   [Page 264]  [Col. 0264A] cursu suis cœptis obsecundaret. Quod cum in omnibus eius gestis fere animaduertere liceat; tum vero, si ad singula descendamus, quæ egit aut dixit, quæque precibus a Domino impetrauit, multo clarius admirabilium operum successibus elucescet, inter quos ille mihi principem locum videtur obtinere, quem subiicio.
[11] Cum domi aliquando, Somaschæ in arce scilicet, ad numerosam familiam alendam, panis deesset, & cæli hyemisque fœda tempestate, [Somaschæ, aspera hyeme impediente adferri panes,] quæ solito asperior inhorruerat, omnia perhorrerent, viarumque aditus omnes niuium insolentia intercluderet, vnde nec ab illis conquiri, nec suppeditari ab aliis diaria possent; Hieronymo denunciat triclinij, cellæque panariæ minister vna cum alijs, domi vix tantum esse panis, quo eo die tres quatuorue parce admodum ali possint: numerabantur autem supra quadraginta capita in ea familia Tum ille nil commotus, eos etiam vetuit esse solicitos, in Deum tantum spem coniicerent, admonuit, cuius breui largam benignitatem essent experturi. Num qui olim, inquiens, tot Hebræorum millia, aluit in deserto, & ingentem hominum multitudinem paucis admodum panibus ad satietatem pauit, qui implet omne animal benedictione, & pullis coruorum cibum præparat, idem nostri curam gerens, rebus necessariis destituet? [fusis precibus,] sicque animis ad salutarem confidentiam excitatis, ad orationem ipse secedens, Deo fidenter [Col. 0264B] supplicat, vt extremæ suorum inopiæ subueniat. Neque irritæ vel inauditæ preces. Iis enim persolutis, vrgente iam hora prandij, totum, quidquid erat panis, [panes comminutos] ad se deferri iussit: tres autem, quatuorue ad summum erant; quos in frusta comminutos, in gremium suum (quasi Diuinæ confidentiæ agro seminis mandatis, vberem inde messem collecturus) iniecit: tū manu ducta in formam Crucis, signat, tacitis secum precibus Diuinæ clementiæ rem totam commendans: [signo Crucis auget,] mox paucissimos panes illos intra gremium suum cælesti benedictione vsque adeo auctos sensit, vt large omnibus cælestem gratiam dispertiens, non modo ad satietatem sufficerent, sed abunde etiam superfuerint. Facti fidem astruunt, qui præsentes & oculis & gustu rei veritatem explorarunt.
[12] Magnitudinem vero miraculi, nescio, an auxerit, vel confirmarit, quod de eodem pane postea traditum accepimus; [quorum frusta diu seruata] nempe post multos etiam annos asseruatum, ad ægritudines depellendas, vim habuisse. Res est sæpius experimento comprobata a Martino Martellino, qui tum ex illis vnus erat, qui Somaschæ ab Hieronymo alebantur. [pellunt morbos,] Hic frustum panis, quem diuinitus auctum non ignorabat, magna religione diu asseruauit, [Col. 0264C] cumque & spectatæ probitatis Sacerdos, & animarum Curator Gardæ-valis-Camonicæ diœcesis Brixiensis euasisset, sæpius ægros inuisens, trito in aqua vel iure pane, eos morbo leuabat. Idque tum alias, tum præcipue nominatim postremis Martellini diebus hūc in modum accidisse ferunt. Nicolaus Ruggerius in vico Fossæ prope Gardam, [præsertim febrim:] quinto iam mense febri misere conflictabatur, nec arte medicorum leuari poterat; accedit ad eum Martellinus Gardæ Parochus, allatique panis, quem in ægrorum vsum asseruabat, paullum in aqua terit, tum ex eo ægro portionem porrigit; magna fide haustum panem sanitas consequitur, & Hieronymi meritis accepta refertur. Qui præsentes interfuere, factum testantur, sæpiusque Martellinus ad varia morborum genera, certo reparatæ valetudinis fructu, eumdem panem adhibuit. Auctum vero non semel in extrema suorum inopia Hieronymi precibus panem videntur testes indicare, Somaschæ scilicet & Bergomi.
[13] [creditur precibus & signo Crucis sustulisse morbos,] Quam multis ægris, non tam medicamentis, quam precibus vel signo Crucis, vt alij testantur, mederetur, supra indicauimus; fuitque multorum sententia, illum, cum medicamenta quibusdam ægris adhiberet, [Col. 0264D] tegumenta curationum illis remediis de industria quȩrere, & valetudini, quam precibus erat impetraturus, velamentum obducere, vt scilicet remediorum adiumentis, non suis precibus æger conualuisse crederetur. Quæ res non valde quidem a veritate abhorret: nam permulti vlceribus grauissime affecti, [& vlcera:] quæ insanabilia apparerent, adeo leui curatione, breuique spatio conualuerunt, vt merito in admirationem, maiorisque virtutis quam sit naturalis opinionem, eorum curatio veniret.
[14] Nec minorem habet admirationem, quod paullo ante, quam extrema infirmitate decumberet Hieronymus, vniuersis pene spectantibus & audientibus, qui domi erant, euenit. E collectis ab illo pueris vnus etiam lue illa populari, quæ tum passim, vt diximus, grassabatur, grauissime correptus, pene exanimis iacebat: linguæ enim vsum ex morbo perdiderat, [a puero moribundo] omnique motu destitutus, mortuus potius, quam morti vicinus omnibus videbatur: resolutis tamen momento faucibus, exclamat, mirum sibi & admirandum plane visum obiectum: vrgent præsentes, vt, quid rei illud sit, proloquatur; tum distinctis verbis & clara voce prosequitur: [visa sedes illi præparata:] E sublimi illustrique loco sedem ab se conspectam, auro & gemmis valde conspicuam, & cælesti fulgore radiantem, cum epigrammate aureis litteris in hæc verba exarato: Hieronymo Æmiliano præparata. Non dubium, quin ex ore infantium & lactentium [Col. 0264E] Hieronymi serui sui laudem Deus perficere voluerit. Sed ille ea re vehementissime commotus, cum se magis in quamdam sanctitatis opinionem hisce rebus trahi cerneret, fugam inde omnino meditabatur, eam cito arrepturus, nisi morbus hominem lecto citius affixisset.
[15] Iam morti fere vicinum maiores illius vici conuenerunt, vt moriens ipsis bene precaretur, [ob eius pias monitiones seruatas] & aliquid e salutaribus monitis instillaret; quibus ille testamenti loco hæc documenta reliquit: Si festis diebus a ludis, saltationibus & choreis abstinuissent, si sacros eos dies Christiane & religiose coluissent, si blasphemandi impiam consuetudinem sustulissent, se certissimum apud Deum sponsorem futurum, eorum agros a grandinis iniuria tutos fore. Præstiterunt illi per aliquod tempus debitam festorum celebrationem, & blasphemiæ cessationem; stetit etiam Hieronymi promissis Diuina bonitas;[ ager a grandine immunis fuit.] nam grandine per vicina loca dire grassante, Somaschensis ager immunis cernebatur; idque aliquot annos perdurasse illius vici seniores testati sunt. Sed rursus illis vel iunioribus ad pristina redeuntibus, rursus etiam grandinis flagello grauiter iusteque percelluntur.

CAPVT III 
Alia eiusdem generis.
[Col. 0264F]
[16] Post eius obitum etiam permulti se illius precibus variis in rebus adiutos testantur, inter quos, vt ab antiquioribus initium faciamus, Ioannes Antonius Mazzolenus Caloltij Notarius maxime eminet: qui viuenti Hieronymo infensissimus fuerat, cumque Caloltij primo domicilium ponere, vti statuerat, non est passus, conuiciisque hominem impetere, tamquam erronem & mendicum numquam destitit, [Inimicus eius] vti suo loco monuimus. Hic capitis dolore numquam intermittente vexabatur, quin subinde etiam vehementi accessione facta, adeo grauiter excruciabatur, vt desipere & insanire, ac pene de potestate mentis deiici videretur, frustra per multos annos adhibita medicorum opera. Vulgato Hieronymi obitu, famaque tunc maxime apud omnes de illius sanctitate increbrescente, tandem valde commotus est; quod vnus ipse aduersatus esset homini adeo probo, & omnium testimonio fere   [Page 265]  [Col. 0265A] sancto: cumque ad defuncti corpus omnium ordinum concursus vndique Somascham fieri cerneret, [ad defuncti corpus] & ipse facti pœnitens, hominem vita functum venerari statuit, quem viuum contempserat. Ad feretrum igitur genibus nixus cum oraret, solitoque capitis dolore torqueretur, subit animum ea cogitatio, vt ad morbum depellendum, Hieronymi intercessionem imploraret, quem Beatum ab vniuersis prædicari audiebat. [veniam deprecatus, implorata eius ope,] Veniam igitur offensionum primo deprecatus, magna fide eius opem poscit; Si ea, inquiens, o Hieronyme, quȩ de vitæ tuæ sanctitate circumferri audio, ita se habent: & mihi misero peccatori indulgere, [liberatur dolere capitu:] & capitis dolorem precibus tuis abigere digneris oro. Vix precationem absoluerat, cum capitis dolore vexari desiit, neque amplius morbus rediit. Actæ ab omnibus Deo, Hieronymoque gratiæ: fuitque apud vniuersos illustrior gratia, quod prima ab Hieronymi morte præ ceteris fuerit inimico collata.
[17] Anno etiam voluentis seculi decimotertio mense Maio, [ischiade laborans,] Veronica monialis monasterij sanctæ Matris Domini, Bergomi, ætate iam affecta, quæ sexagesimum excesserat annum, graui ischiade laborabat cum vlcere putido circa femur prope os coxendicis, vt Ioannes Paulus Barilus monasterij medicus, morbo sæpius inspecto, assereret, aliqua certe ad ægrotantis [Col. 0265B] solatium adhiberi posse remedia; ceterum desperatam esse morbi sanitatem, tum ob grauem ægrotantis ætatem, tum ob addita vlceri ob temporis diuturnitatem (vt fieri assolet) & labra callosa, & ossis exesionem, acerbissimo cum languentis cruciatu. Medicamentis nihilominus ad experimentum adhibitis, plane compertum, irritamenta potius quam medicamenta fuisse: post quartum enim mensem, ita morbi vis increbuit, dolorque sese intendit, [& clauda facta,] vt nisi ligneis adminiculis vtrique axillæ subiectis, progredi aut se loco mouere non posset. Cum igitur decimo Cal. Decemb. Horatius de Federicis, Vicarius Generalis Episcopi Bergomensis, de Hieronymi vita & moribus in eo monasterio inquireret, admonita fuit ab aliis etiam Veronica, vt se proxima luce examini subiiceret, & quæ de Hieronymi sanctitate admodum iuuenis a senioribus audiisset, [testatura sanctitatē Hieronymi,] integra fide exponeret. Illa vesperi cubitum discessura, cœpit earum rerum memoriam diligenter recolere: cumque multa prorsus admiranda succurrerent, quæ a fide dignis accepisset, eam etiam induit mentem, vt se illi admodum ægram commendaret: & statim genibus nixis, orationi se dat, intimo cordis affectu Patrem rogans; vt, si ea vera sunt quæ de sanitate aliis ægris reddita, & de panis multiplicatione auribus [Col. 0265C] accepit, hoc etiam ceteris beneficiis addere velit, vt se graui & insanabili infirmitate laborantem, suis precibus liberet: tum ita Deo, Hieronymoque benefidens, lecto se componit, solitos dolores, quibus singulis noctibus acerrime cruciabatur, non amplius experta, somnum commode capit. [eius ope implorata sanatur:] Primo mane expergefacta, morbo se liberam sentit, lecto surgit, nulloque lignorum vsu adhibito, scalas descendit, sola salutationis Angelicæ signum & nocturnæ psalmodiæ dat; absolutis nocturnis horis iterum scalas ascendit: eodem die ad examen vocata, rem, vt est, exponit. Multisque interiectis diebus, iterum Vicarius Veronicam examini subiicit, quæ se multo etiam saniorem testata est, cum primum ne vno quidem gradu, sine fulcris axillis sustinendo corpori subiectis, promouere se posset. Abiecta lignea serperastra illa & adminicula, ad Hieronymi sepulchrum suspensa cum facti narratione visuntur.
[18] Iacobus Metaxanus Cephaleniæ nobilis, cum in Seminario Patriarchali Venetiis studiorum caussa degeret, sæpiusque a Patribus nostris de Hieronymi rebus gestis audisset, a Vitam etiam perlegisset; tanta pietate in eum accensus est, vt eum elegerit sibi Patronum & Aduocatum apud Deum, seque totum vni illi [Col. 0265D] in rebus omnibus commendaret. Anno igitur huius seculi XIV febris tertiana, eaque duplex, nec intermissa, iuuenem incursabat, misereque extorrebat, nec deerant manifesta malignitatis argumenta; cumque medicorum præceptis minus obtemperaret æger, factum est illius intemperantia, vt ad vsque salutis desperationem morbus inualuerit. Cogitur ergo quadam die medicorum consessus, inter quos duo insigniores erant Marcellinus & Amalthæus, qui morbi grauitate perspecta, seuere vno consensu proununciant, ægrum in sequentem lucem viuere non posse: iam enim sensibus destituebatur. Marcellinus in discessu eum quam primum postremo sacræ vnctionis auxilio muniendum commonet: aduocatur illico Sacerdos, [ex febri moribundus,] supremæ vnctionis minister, a quo pluries interrogatus, num sacro oleo inungi vellet, vix tandem intermortuis vocibus, & oculorum motu annuit. Post extremam vnctionem, cum iam animam agere videretur, ab eodem Sacerdote sacris precibus, quæ ad emigrantis animæ cōmendationem ex Ecclesiæ ritu adhiberi solent, expiatus est: complorataque a medicis & omnibus eius salute, mors imminens in singula momenta expectabatur. Aderat forte ex nostris Pater Franciscus Zoia, qui morienti astabat: hic in imaginem Hieronymi, [osculatus eius imaginem,] quæ ægrotantis capiti imminebat, oculos coniiciens, [Col. 0265E] Iacobum hortatur, vt se Hieronymo Patrono suo sanitatem a Deo impetraturo commendet, [implorat opem,] arreptaque imagine, exosculandam moriēti porrigit. Nec vana denunciatio cecidit, nam ille Patroni sui effigiem intuitus, pie osculatur, eiusque intercessionem, vtcunque potest, voto expetit. Nec mora: Hieronymo ad opem vocato, morbi vis sese remittit, liberiusque iam meante spiritu, sermo redit ægro vna cum sanitare. [sanatur:] Postera luce adest Marcellinus quæsiturus, num vixisset: deducitur in cubiculum comperit, discussa febri, omni morbo conualuisse, reique magnitudine obstupescens, protinus exclamat: En Lazarum ab inferis reuocatū. Et deinceps recte conualuit, medicoque affirmauit se Hieronymi ope voto quæsita, morbo emersisse; idque Iacobus iuratus Venetiis deposuit, huius rei confectis tabulis, seque meritis, & deprecationi Hieronymi sanitatem debere professus est.
[19] Capitis dolore acerrime quidam Sacerdos ex nostris vexabatur, [alius capitis, ad sepulchrum inclinati, dolore liberatur:] cumque nullo remedio tanto dolore leuari posset, sepulchrum Hieronymi adit: ibi aliquamdiu orat pro sanitate, meritaque Hieronymi interponit: tum capite ad sepulchrum inclinato, illud exosculatur, caputque dolore vexatum aliquantisper ad sepulchri petram sistit: quo contactu dolor omnis illico abscedit, eumque ille euentum, ceu miraculum, [Col. 0265F] omnibus statim narrauit.
[20] Gregoria Æmiliana fuit Hieronymo ex Luca fratre neptis, Virgo Deo sacrata, in monasterio monialium S. Ludouici Venetiis, [neptis eius intercessione varia beneficia impetrat.] vbi octogesimum annum agens, miro religionis & pietatis exemplo clara, & monialibus omnibus cara excessit: hæc pluries referre solebat se Patruum sanctum habere, ad cuius intercessionem aduersa re aliqua imminente se referret, eumque deprecatorem apud Deum adhiberet: a quo etiam multa se accepisse insignia dona profitebatur; idque serio aliis monialibus, cum de Dei rebus ageret, narrare consueuerat.

[Annotatum]

End Notea Vitam ab Andrea Stella, de quo cap. 4 agetur, scriptam, vt addit Rossus. 

CAPVT IV 
Alia beneficia Hieronymi precibus diuinitus concessa.
[21] [Eiusdem intercessione,] Bergomi in monasterio puellarum suburbij S. Antonij Lucia Brigida quindecim iam annos   [Page 266]  [Col. 0266A] rheumatismum (fluxionem salsam nostri vocant) patiebatur: quo noxio humore calentibus ad modum naribus (quo maxime defluebat) caput etiam ardenti inflammatione incendebatur: neque grauedini subueniri vlla medicorum peritia poterat, frustra iam per tot annos implorata eorum industria, & adhibitis remediis, diligentique ciborum delectu seruato. [sublatus rheumatismus,] Erat autem genus morbi tum ob narium capitisque inflammationem valde noxium, tum ob putridam defluentem pituitam omnibus horridum & inuisum. Lucia igitur, damnata quadam die inutili medicorum opera, ad Diuinam opem, Hieronymo deprecatore, se conuertit, eiusque meritis & intercessione sanitatem a Domino ardenti prece deposcit. Vtilis omnino Patronus Hieronymus extitit; siquidem citissime sanam se sensit, omnique ciborum genere in posterum sine vllo delectu ac discrimine vsa, nullam prorsus offensionem est experta, itaque Deo Hieronymoque deprecatori gratias agit.
[22] Somaschæ Catharina Vulpia Ambrosii vxor difficili partulaborans, [difficultas pariendi,] duabus noctibus & die integro discruciabatur vix ferendum in modum, nec fœtum eniti poterat; cum ad eam accedit Andreas eius socer, vixque parientis cubiculum ingressus, eamque tam acerbo cruciatu oppressam, & exclamantem intuitus, illico recessit, non diutius languentis aspectum [Col. 0266B] ferre valens, in proximumque cubiculum secedens, ad imaginem Beatæ Virginis accedit, ibique humi positis genibus, fusa oratione, Hieronymi merita ad impetrādum laboranti leuamentum adhibet, polliceturque se argenteam imaginem Hieronymi sepulchro oblaturum, si prægnans facilem partum enixa sit: statim ac Hieronymum voto propitiauit, partus incolumis prodiit, nullo fere doloris sensu, cum de vtriusque vita ab omnibus antea dubitaretur. Andreas, argentea tabella Hieronymi sepulchro oblata, eum sui beneficij auctorem professus est.
[23] Eodem in loco Prudentia Amigonia colicis doloribus sæpius acerrime vexabatur, [colicus dolor.] nec vlla iam arte leuari poterat, medicamentis omnibus irrito exitu tentatis; cum Hieronymo tandem, ardentissimas in precesfusa, se commendat, votique sponsione obligat diebus singulis, vita durante, recitaturam ter orationē Dominicam & Salutationem Angelicam, in honorem Dei & Hieronymi; emissoque voto, nullo vnquam postea dolore tentatur: quam gratiam Hieronymi precibus & meritis se debere testatur.
[24] Sed externa beneficia recensenti haud prætereunda domestica, prodendumque maxime, [P. Andreas Stella] quod ex nostris Pater Andreas Stella in Hieronymi Vita a se conscripta de se ipso publice testatus est. Ego rem [Col. 0266C] scitu non indignam eo fusius explicabo, quod supremus a nobis tanti viri discessus admonet de eo liberius ea scribenda, quæ, illo viuente, minime licuisset. Res igitur in hunc plane modum se habuit. Allegauerat in Dalmatiam Clemens VIII cum Apostolici Visitatoris munere Michaëlem Priulum Antistitem Vicentinum, ad eam prouinciam recognoscendam, & legibus ac constitutionibus ex Ecclesiastica disciplina, si opus esset, communiendam: degebat vero tūc Vicentiæ, [Theologiæ Professor,] collegio nostro præpositus, Pater Andreas Stella, qui eam Theologiæ partem, quæ de conscientiæ nodis quæstionibusque dissoluendis agit, publicis lectionibus in aula Episcopali, magno sane nomine & concursu, nec fructu minore, explicabat: ad populum etiam in ecclesia maiore, [& concionator eximius,] nitido illo suo ac florenti dicendi genere, quo plurimum valuit, ac plane aureo eloquentiæ flumine, sæpe dicebat, auditusque ibi fuerat in magni ieiunij feriis tam denso & frequenti auditore, vt in templo, alioqui amplissimo, interdum tamen ægre admodum ad suggestum perrumpere posset. Hunc igitur sibi Michaël Theologi nomine in eo munere adsciuerat: quo rite obito, cum Venetias red iisset, [Col. 0266D] seu laboribus perfuncti muneris fractus, seu noui cæli inclementia grauiter affectus, vix ab eo reditu mense decurso, ingenti sane patriæ mœrore, & Ecclesiæ Vicentinæ damno ex humanis ereptus est. Vir omnibus & probitatis & prudentiæ numeris absolutus, & in Ecclesiastica disciplina constituēda, & retinenda nulli secūdus: cui etiam cum multa Religio nostra, tum collegium Vicentinum acceptum referre debet. Persimile autem vitæ periculum, sed dissimili exitu non diu ab ea reuersione adiit etiam Pater Stella; nam mense Septembri anno præsentis seculi quarto, improba febri correptus est, [febri pestifera correptus,] cuius pestifera vis quo minus initio se proderet, tanto periculosius vitalia populabatur, medendique peritos diu ancipites incerti euentus exitu detinebat: ad grauem autem corporis morbum, grauior etiam mentis ægritudo, phrenesis scilicet, addebatur, quæ aliquot dies hominem tenuit: in manifesto tamen delirio non deerat illi qualiscunque dicenda pietas: a medico enim adiri se non patiebatur, nisi antea de genu ibi ad eius lectum quinquies orationem Dominicam, & salutationem Angelicam recitasset: magnum certe insitæ probitatis argumentum, vt natura, quæ in eo genere morbi se maxime prodit, ad ea pietatis officia prorumperet. Ægro igitur per multos dies grauiter conflictato, tum morbi improbitas omnino erupit, cum adeo misere iacenti nullam prorsus [Col. 0266E] reliquam esse vitæ spem medici vno consensu affirmarent, eique tamquam medicorum sententia plane deposito, extremam funeris pompam nostri appararent: & non vna in ecclesia eius salutis caussa indicta esset a nobilioribus ciuitatis supplicatio.
[25] Cum igitur ad sanitatem mens ægra rediisset sacro iam pane Viatici nomine refecto, [moribundus votum facit scribendi Vitam Hieronymi,] & aliquātisper orationi intento, Hieronymus noster, cuius sepulchrū non multo ante religionis caussa adierat, animo occurrit, simulque voti concipiendi mens est data, quod ille statim hisce verbis nuncupauit: Bone Deus, si pristinæ reddantur vires, lucisque vsura addatur labenti vitæ, me serui tui Æmiliani ordinis nostri Auctoris Vitam scripturum recipio: & si Religionis meæ Præses, Diuinæ tuæ voluntatis interpres, annuerit; voti etiam religione me obstringo. Mirum dictu: vix concepto voto in Hieronymi obsequium, remisit se morbi vis, [cōualescit,] ceterisque de eius salute desperantibus, vnus æger certissimam vitæ & sanitatis spem illico concepit: nec ea frustratus, siquidem in dies imminuto semper morbo, citissime conualuit, ab omnibus desperatione in admirationem conuersa. Vix morbo releuatus, promissis stetit, & summa eloquentia ac pietate Hieronymi Vitam Italico sermone conscripsit, [editq; Vitā Italice,] cuius meritis acceptum vitæ [Col. 0266F] beneficium refert.
[26] Atque vtinam par exitus alterius infirmitatis fuisset, qua idem Pater hoc ipso anno Venetiis occubuit, vbi morbida quædam, ac pene pestifera autumni vis desæuire visa est, mense præsertim Octobri, quo longe plures solito morbi tabe consumpti dicuntur. Decimo septimo igitur Cal. Nouembris infirmitas Patrem inuasit, quæ satis aperte periculum vitæ intentare initio ostenderet, adeo etiam offenso stomacho, vt, quidquid ingestum esset, continuo & magno impetu egereret: sed validioribus remediis statim adhibitis, ita videbatur repressa ægritudinis vis; vt supremo etiā discrimine satis obuiam itum, & periculum certissime propulsatum medici in primis arbitrarentur. Immanis enim illa stomachi offensio conquieuerat, [dein morbo stomachi & lenta febri,] nihilque iā morbi supererat, nisi tenuissima febris, quæ viginti nouem dies ægrum, sed leuissime ad modum tentabat, semper tamen recuperandæ salutis ostentata spe, medicis etiam nihil præterea mali futurum dictitantibus. Cum ecce, nihil minus illis nostrisque opinantibus, derepente collapsis viribus, tanto corporis languore correptus est, vt nullam in partem se mouere posset: [extinctus,] febriculaque in luem pestiferam versa, biduo hominem   [Page 267]  [Col. 0267A] extinxerit. Non tamen imparatum supremus hic casus Patrem inuasit, nam per eos leuationis dies, cum eius salutem omnino in tuto positam omnes illi certissime affirmarent, iamque periculo liberatum, citissime ex omni morbo emersurum dictitarent, & medici in primis secunda ac prospera vniuersa denunciarent; vna tamen illi impendentis mortis facies ita oculis semper obuersabatur, vt nihil minus, quam de vita cogitaret. Quare nullus nisi de morte sermo, nulla cogitatio; patientia autem tanta morbi molestias perferre, vt non obscuram vicinæ migrationis præparationem plane cerneres. Diem suum obiit quintodecimo Kalendas Decembris maiore certe, quam in præsenti explicare queam, [ante functus supremo Ordinis magistratu.] totius Religionis dolore & incommodo; quam ille assiduis concionum laboribus in primis Italiæ ciuitatibus, solida suggesti gloria, non parum illustrauit, & singulari rerum agendarum prudentia tum in supremo magistratu, quem inter nos magna cum laude gessit, tum postea semper magnis in rebus præclare adiuuit. Ingenium illi erat viuidum & excellens, animus excelsus ad magna quæque & ardua factus, mores suauissimi ac plane amabiles, aspectus venustate simul & maiestate decorus, semper hilaris ac renidenti persimilis. Cetera suo loco vberiori stylo tradet historia Religionis: hæc ego pauca præcurrens, quo communem [Col. 0267B] acerbissimi vulneris dolorem aliqua ex parte lenirem; ad reliqua de Hieronymo redeamus.

CAPVT V 
Hieronymi in Deum caritas.
[27] Præteritarum rerum intermissa narratione maiori, credo, cum legentium vtilitate, ad cælestes Hieronymi virtutes explicandas, stylus reuocabitur. Vt enim superiora admirationis plurimum habeant, [Hieronymus ex feruenti in Deum caritate,] quæ legentium curiositatem alit & prouocat; ita hæc imitationem excitant & acuunt, qui sacrarum historiarum fructus solet esse præcipuus. Ab ea autem virtute libet scribendi initium sumere, quæ nobilitate inter ceteras & dignitate princeps est, ardenti scilicet & eximia in Deum caritate, qua vna in primis adeo excelluit Hieronymus noster, vt vniuersa huius virtutis seu indicia seu partes in eo plurimum enituerint. Frequens primo loco atque adeo assiduum orationis studium in eo fuit, [multum orat:] vt in plures horas supplicationē quotidie produceret: quantumque huic exercitio diurna proximorum ministeria & institutio interdiu detraxissent; tantumdem nocturnis spaciis somno ereptis sarcire studeret: [Col. 0267C] iamque illi erat perfamiliare, non modo bonam noctis partem orando traducere, sed integras etiam nixus genibus supplicando insomnes transigere; idque præsertim cum ægris in valetudinario, aut suis domi ad necessaria ministeria aduigilaret. Illud vero de asseribus aut etiam nudo solo somnum capere, neque positis vestimentis si ideo factum interpreter, quo citius expergisci, expeditiorque ad orationem excitari posset; non longe a vero aberrem, qui sciam huiusmodi quiescendi rationem ab aliis etiam sanctis viris solius orationis caussa esse susceptam. Sancta enim Elisabeta (vt alios omittam) Lantgrauij Turingiæ Principis vxor, super pauimentum distento tapetulo cubitabat, ne mollius iacenti arctior somnus horas interciperet orandi. Atriensi non multum erat in Hieronymum conquirendo, si vocaretur ad ianuam, laborandum; nisi enim communibus exercitiis, vel puerorum institutioni occupatum inuenisset, certum illi erat, ad orationis locum hominem conuenire.
[28] Qua ex longa frequentique cum Deo collocutione & consuetudine tam facilis & prompta inerat illi in Deum mentis eleuatio, [facile in Deum mēte eleuatur:] vt ex cuiusque creaturæ aspectu, vel nouo rerum obiectu, aut etiam inusitato [Col. 0267D] aliquo euentu, in Deum facillime raperetur; &, quæ alios mente abstractos, euagationum molestiis a Deo abducere consueuerunt, ea vniuersa quasi supernæ adscensionis gradus Hieronymum semper in Deum agerent. Orationum autem eius fructus non tenuis aut contemnendus erat, idque sæpius tum ægrorum, tum recte valentium commodo est comprobatum. Sed aliud, quod ad orationem etiam faciat, nouum placet afferre experimentum. Cum aliquando Somaschæ in arce stata hora quotidianis precibus vacaret, omnisque circa familia effusa de more adesset; tam pium pietatis opus non ferentes inferni hostes, inter ardentes omniū preces, pueros inuadunt impurissimi spiritus, eosque ita versant, vt in risus cachinnosque soluti, [precibus suggestiones dæmonum pellit:] in turpes obscœnasque voces, in iocose scurriliterque dicta erumpentes, pia orantium studia interturbarent. Intellexit illico Hieronymus, vnde vocum insolentia & insuetus existeret risus. Quare ardentiores in preces fusus, adiurare funestissimas bestias, vt illinc facesserent; Christi nomine imperare, vt pueros, in quibus nullum ius illis esset, liberos sinerent, & sine cunctatione loco se proriperent: nec mora, Hieronymi precibus inde exacta inferni monstra, numquam rediere. Non tenue certe in Deum caritatis argumentum tam frequens, & tam vberi cum fructu, orationis exercitium.
[29] [Col. 0267E] Tantum porro caducarum rerum contemptum, & tantam terrenarum omnium abdicationem atque obliuionem, an absque eximio aliquo & flagrantissimo eiusdem virtutis ardore existere potuisse putemus? [nihili facit res mundanas,] Numquam certe adeo sordescentibus terrenis, superna expetuntur, nisi diuinæ caritatis dulcedine suo in fonte degustata. Hieronymo autem adeo ista viluerant, vt nulla iam patriæ, nulla affinium, [patriam, amicos:] nulla harum rerum mentio aut recordatio apud eum vigeret: quin nihil molestius, quam si quis de his sermonem mouisset: omnia enim perosus, nihil nisi diuina illi sapere videbantur. Sed nullum forte illustrius ardentissimæ in Deum caritatis argumentum erat ingēti illo dolore, quo ex Diuina offensa afficiebatur, & peracerbo animi cruciatu, quem, Numine læso, experiebatur. Est qui iuramento affirmet, a Somaschensibus iam grandæuis, octogenariis nempe testibusque oculatis audiuisse, quod subiiciam.
[30] Duo fratres, Somaschensesne an ex alio vico, non proditur, mutuis ac diuturnis impliciti discordiis, odiis inter se capitalibus dissidebant: [2 fratrum rixas,] cumque alter Vercuragum peteret, alter Vercurago Somascham rediret, in ipso cliui descensu sibi occurrerunt: vtriusque ad alterius cōspectum mota ira, excitati vindictæ motus, efferuescente scilicet circa præcordia totoque corpore [Col. 0267F] ebulliente sanguine; inde atrox & plena periculi, exorta rixa: & primo verbis agi cœpta res est, sed ita, [& blasphemias in Deum & S. Mariā,] vt inter iurgia & minas, alter alterum maledictis & iniuriis lacesseret, impias omnino & immanes, prout ab huiusmodi hominum genere fieri assolet, in Deum sacratissimamque Matrem blasphemias frequentissimas vterque effunderet. Vt primum duo illi obuiam se habuere, forte superuenit etiam Hieronymus cum aliis, initioque contentionis audito, accurrit, [adhortatione sua,] medium se interponit, hortatur & rogat, iras vt deponant, a blasphemiæ scelere linguas coërceant. Quid (aiebat Hieronymus) quid mali commeruit Dominus noster? quid sacratissima Virgo? qua in re vobis damno aut offensioni fuit, vt tam diris a vobis proscindantur execrationibus? Cumque videret clausas esse monenti aures, & hortationibus ac precibus iam obduruisse pectora; ille, qui horrendum blasphemiarum sonum amplius ferre non posset, tantaque Numinis iniuria plane disrumperetur; eodem in luto, vbi erat, genua ponit. Et vos, inquit, a tanto blasphemiæ scelere vel admoniti linguas non continetis? en ego in me ipsum vlciscar scelus vestrum, luam diræ blasphemiæ pœnas, ego cælesti, vt potero, occurram vindictȩ. Tum os infigit luto, [luto mandendo,]   [Page 268]  [Col. 0268A] dentibus carpit, toto ore cœnum versat, mandit, & dentibus terit: ad eosque iterum, non sine lacrymis, Vestris vos, inquit, linguis & ore plusquam sacrilego male Deum beatissimamque Virginem accipitis: ego lingua oreque meo tamdiu cœnum volutabo, donec a diris desistatis, [coercet:] læsoque Numini satisfiat. Cumque ita & lutum ore sumere, & veluti dentibus mandere, illosque obiurgare pergeret, non tulit Diuina bonitas, vt tantus de Numinis iniuria conceptus dolor, & tam nobilis ad eam auertendam Hieronymi conatus irritus concideret: siquidem illi tam raro insolentique facto vehementer permoti, stupore defixi hȩsere; irarumque nōnihil restinctis ardoribus, maledictis etiam abstinuerunt. Tum Hieronymus pacem expetere, pacem vrgere per Christi Domini beatissimæque Virginis merita, pacem implorare & deprecari: Hoc sanctissimis illis nominibus tribuerent, aiebat, quæ tam diris execrationibus fœde laniassent; vt pœnitentiæ satisfactionisque loco pacem inirent, pacem darent. Nec ægre Hieronymi factis & dictis obdurata pectora sunt emollita, positæ iræ, sublata rixa, vt non sine mutuis lacrymis gaudioque reconciliatione facta, in fraternam consuetudinem statim redierint. Ita inueteratas iras & dira blasphemiæ crimina inusitata ad eum diem Hieronymi pœnitentia castigauit & sustulit.
[31] [Col. 0268B] Et sane asperrima quæque prompto libentique animo subiisset, vel leuissimæ in Deum offensionis propulsandæ caussa: [pro emendatione morum] adeo ille, læso Numine, intimis animi doloribus discruciabatur: cuius rei caussa postremis præsertim vitæ annis maximopere affligi, ac pene profligari videbatur. Cumque corruptissimam illorum temporum viuendi licentiam diutius ferre nō posset, & emēdatam Christiano homine dignam morum disciplinam in omnibus auidissime expeteret; in eam rem breuem quamdam ac simplicem confecit orationem, quam a pueris sub Missæ sacrificium, & inter alias preces quotidie recitari voluit: eam orationem hic ego, eadem styli simplicitate Latine factam, subtexam; sic autem habet. Dulcis Pater noster, Domine Iesu Christe, [curat legi a pueris hanc a se compositā orationem:] rogamus te pro tua infinita bonitate, vt totam Christianitatē informes & dirigas ad eam normam sanctitatis, quæ floruit temporibus Apostolorum tuorum. Quæ precationis formula in præsenti etiam a pueris orphanis inter quotidianas orationes vsurpatur.
[32] Sed cum non modo in meliorem locum res deuenirent, verum etiam prauorum dogmatum pestilenti afflante viru, & nefaria insanissimarum opinionum licentia, in summam perturbationem incidissent tempora illa, & Catholica disciplina multis in locis immani [Col. 0268C] perfidorum exagitata furore periclitari, frangi, ac omnino profligari videretur; tabescebat Hieronymus in tam dira temporum calamitate, [semet affligit,] nec sine lacrymis intueri poterat Ecclesiæ nauem, commune salutis perfugium, improbissimorum hominum audaci temeritate, grauissimis aduersæ fortunæ fluctibus misere iactari atque affligi. Cumque multo maximam, multoque grauissimam ex eo contraxisset molestiam, tamen quotidie magis contracti doloris vehementia ex improborum desperata salute absumebatur, neque vlla voluptas impressam animo solicitudinem leuare poterat: quin longo iam ærumnarum & malorum concursu defatigatus animus, cum ad obrepentem mœrorem opprimendum deficeret; ipsi etiam corpori supremam ægritudinem attulit, quæ ab animo in tanta molestia & graui mœrore diu versante frequenter existere solet. Atque ita Hieronymum ærumnarum acerbitate debilitatum, [& dolore Ecclesiæ agitatæ extinguitur,] & doloris angore victum, bona valetudo ac postea vita dereliquit: vt non immerito ardenti potius Catholicæ fidei zelo, & acerbissimo diuexatæ Ecclesiæ dolore (quæ ardentissimæ in Deum caritatis indicia sunt manifesta) quam morbi vi credatur extinctus.

CAPVT VI 
Eiusdem Caritas in proximos.
[33] [Col. 0268D] Sed non infœcunda erat illa in Deum caritas & sterilis: nam amor Dei, vt inquit S. Gregorius, [Homil. in Euang.] amorem proximi generat, & amorem proximi calefacit amor Dei. Amor hic porro proximi & ipse multiplici sobole germinans, late admodum in proximos ipsos sese effundit, quorum egestatem subleuat, [Amore proximi ardet:] inscitiam depellit, errata condonat, offensas suffert, quibus in officiis omnibus insignis plane, si quis alius, fuit Hieronymus: qui hanc benigne faciendi disciplinam erga omnes adeo excoluit; vt inter virtutes, quibus in omni vita ornatissimus fuit, nulla mihi hac vna in proximos caritate admirabilior videatur. Vt enim de suis bonis large pauperibus subuenire non rarum & infrequens sit; [omnia bona distribuit pauperibus,] quantum illud est, domesticam supellectilem eleemosynis vniuersā exhaurire, facultates omnes in pauperum vsus profundere; seque adeo in eumdem paupertatis & miseriæ ordinem redigere; [pro iis mēdicat:] vt ostiatim victum mox egenis refundendum emendicaret, mucidis crustis, & panis recisamentis ipse victitare assueuerit, meliore cibo pauperibus apposito; quasi multo acerbius [Col. 0268E] aliena, quam sua premeretur egestate, & inedia cruciaretur? Non absimilis certe hac in re S. Exuperio illi Tolosanæ Ecclesiæ in Narbonensi Gallia Episcopo, quem mirifice commendat S, Hieronymus; [Epist. ad Rusticum monach.] quod scilicet viduæ Sareptensis imitator, ipse esuriens pasceret alios, & ore pallente ieiuniis, fame torqueretur aliena, omnemque substantiam Christi visceribus erogarit.
[34] Sed, vt a recte valentibus ad ægros me referam, in quos multo effusior eius excurrebat benignitas, hic vnum non reticebo, [ægris seruit,]quo vniuersa superioribus libris hoc de genere tradita facilius ad examen reuocabuntur, & intuentium oculis singula sua cum dignitate & præstantia subiicientur; Hieronymi scilicet caritatem in languentes & ægros huiusmodi habuisse exordia & incrementa, quæ cum aliorum illustri sanctitate facile certet, & eos postremo exitus nactam, qui sublimem martyrij gloriam merito exȩquent. Cogitanti enim mihi initia illa pietatis in ægros Venetiis impensæ, [incipiens cum S. Bernardino Senensis,] vbi prima Hieronymo fuit huius palæstra virtutis, plane sese obiiciunt Diui a Bernardini Senensis sanctitatis tirocinia, quæ ille huiusmodi operibus ita apud ciues suos posuit, cum Senæ graui pestilentia vastarentur, vt duodenis comitatus iuuenibus, quos sibi ad ipsum opus delegerat, circumiret ægrotantium [Col. 0268F] domos, languentes & grauiter affectos consolaretur, egestate laborantibus subueniret, sepeliret defunctos, paratus omnes subire casus, quos tetra illa lues se temere ingerentibus inferre potuisset. Certe si quis Hieronymi caritatis initia illa in ægros & defunctos, quæ suo retulimus loco, cum iis S. Bernardini conferre velit, nō admodum forte inter se differre comperiet.
[35] Quo deinde in studio impensius occupatus Hieronymus, & multo iam tempore animo obfirmatus, eos habuit progressus, [proficiens cum S Elisabetha,] qui præstantioribus in hoc genere nihil omnino concedant: quod planum fiet, si ea repetantur, quæ de b Elisabetha Pannoniorum Regis filia, & Lantgrauij Turringiæ Principis coniuge in ægros caritate traduntur: quæ scilicet eo processerat, vt non alienum a sua dignitate putaret mendicum, infirmum, obsitum, squallidum, male olentem suo recipere sinu, suisque manibus crinem illius pectere, tondere caput, lauare totum corpus; & quantum licuit a pædore, sordibusque vindicare: aliaque huiusmodi in pauperes ægros & vlcerosos officia persoluere. [& B. Maria de Oignies,] Cui etiam adnectenda c Maria illa de Oignies, cognomento dicta, cum viro suo, quos non languoris deformitas,   [Page 269]  [Col. 0269A] non tabes, non sanies fæculenta, non morbi euitanda contagio, ab ægrorum cura arcebat: quin miserabilior ægrotantium facies, ministrantium curam magis accendebat: quibus Christianæ caritatis incrementis ex æquo respondere cernet, quæ de Hieronymo, in ægros & vlcerosos ac sanie manantes, suo retulimus loco, qui attente perpendet.
[36] Sed exitum iam tantæ in ægros & misere iacentes caritatis spectemus, qui is tandem fuit, vt, grassante lue, cum ægris suo more impense deseruiret Hieronymus eodem tactus morbo; non forte minori interierit, quam martyrij gloria: [finiens cū Sanctis Ægyptiis Martyribus adscriptis.] quando obeuntes in huiusmodi caritatis operibus implicitos, in album Martyrum ecclesiastici Fasti referre consueuerint: ita enim pridie Kalendas Martij permultos, qui peste grassante, laborantibus strenue ministrantes mortem oppetiere, veluti Martyres religiosa piorum fides venerari consueuit: quibus etiam luculentum dedit testimonium S. Dionysius Episcopus Alexandrinus in epistola ad Hieracem Episcopum, quam refert Eusebius, d cuius hæc pauca nos verba subscribemus: Adeo vt istud mortis genus, quod propter incredibilem pietatem & robustam fidem suscipiebatur, nihil a martyrij splendore [Col. 0269B] abesse videretur. [Lib. 7. hist. c. 16. 17] Adeundus omnino Eusebij locus, qui plurimum ad caussam mortis Hieronymi illustrandam facit. Atque ex his habemus quæ exordia, & progressus Hieronymi in proximos iacentes caritas habuerit, & quo tandem illustri suo exitu euaserit.
[37] Omissa vero corporum curatione, ad animorum culturam gradum faciamus. Quorum tanto erat studiosior Hieronymus, quanto corpore animus est præstantior: cuius rei caussa quos ille non tulit labores? quas non deuorauit molestias? quæ non subiuit discrimina? [In proximorum salutē semper & vbique incumbit,] Hinc illa perpetua, ac fere numquam intermissa catechismi tradendi occupatio, & Christianæ doctrinæ instructio: hinc creberrimæ illæ & ardentes in foro, in triuiis, in agris, vbi tandem commodum fuisset, ad multitudinem exhortationes tam flagranti cum ardore dicentis, & audientium fructu, vt vir ineruditus sæpissime de rebus diuinis verba faciens, libentissimis audiretur animis, & probaretur ab omnibus: cui nullum vacuum tempus a proximorum institutione & commodis esset, qui ad omnia fauentis occasionis momenta incumbens, ea sedulo exciperet, quo vniuersos ignorantiæ tenebris, quoad posset, eductos, ad iustitiæ & veritatis lumen traduceret. Et sane cum ea, [Col. 0269C] quæ alienæ salutis procurandæ studio egit, mecum animo reputo, venit sæpius in mentem mirari, qui artus, quæ vires, [in summis molestius,] quæ tam firma bene compacti corporis constitutio potuerit tanta paupertatis incommoda, laborum molestias, ærumnarum acerbitates absorbere & concoquere, tranquillo præsertim semper animo, serena fronte, ac corpore prope indefesso. Sed nimirum cælestis illa caritatis vis, & proximorum Christiana dilectio, ita mentem ad omnes corporis labores, & ærumnas æquo animo non solum perferendas, sed etiam contemnendas confirmauerat; vt nullis hominum conuiciis & probris, nullis paupertatis molestiis aut incommodis, nullis corporis laboribus & vigiliis, a proximorum salute procuranda reuocari aut retardari posse videretur: ita scilicet ille, gemina in Deum & proximos caritate magistra, ad omnem animi & corporis patientiam, quæ malorum omnium victrix egregia est, iam eruditus, obduruerat ad molestias, & occalluerat ad labores.
[38] Sed illud in hoc genere singulari animaduersione dignum, quod magno ausu aggressus, exitu tam secundo felicique euentu absoluit; cum Christo Domino peperit adduxitque mulieres publico in scelere perditas, fecitque Christianæ probitatis magistras ac duces in claustro, [in impudicis fæminis conuertendis] quæ fuerant in lupanari integritatis hostes infensissimæ. Non defuere certe sanctissimi viri, qui eadem in proximos caritate incensi, eamdem etiam [Col. 0269D] aggressi sunt prouinciam; vt huiusmodi mulieres ad Christum perducerent: sed quam dissimili euentu intelligimus ex earum paucitate, quas vere ad pœnitentiam ab illis traductas legimus; idque non nisi summa quadam dissimulatione, & artificio plane singulari, non leui etiam interdum famæ honorisque iactura. Vnus celebratur scriptorum monumentis e Paphnutius Abbas, qui f Thaidem nobile illud scortum eo artificio a quæstu meretricio ad pœnitentiam compulit. Impetrato scilicet ab ea secreto loco, [superat S. Paphnutium] & metum ac trepidationem simulans, identidem sciscitabatur, An, si congrederentur, eos visurus esset aliquis. Cumque negaret illa ab vllo se videri, præterquam ab ipso Deo, qui omnia cerneret, omnia sciret. Ergo, arrepta occasione subintulit senex, credis Deum nihillatere, & coram ipso peccare non erubescis, qui tua puniet, & omnium scelera? Perculit meretricis animum tempestiua Paphnutij exprobratio, obortisque lacrymis, illico pœnitentiam egit. Sed tam nobili artificio, & acri interrogatione vix vnam Christo peperit Paphnutius g. Vitalis etiam Alexandriæ monachi mira admodum in persimili opere fuit caritatis industria, [& S. Vitalem:] qui prostibula sæpe adibat fæminarum, & cum ea, quæ impudentiore lasciuia [Col. 0269E] diffluere videbatur, noctem pactus, pretium offerebat: admissus autem, in aliquo fornicis angulo procumbens, orationi vacabat, donec illucesceret dies. Factum admirans mulier, cogebatur interim tacita intra se cogitare, non certe quantum lucri fecisset, sed quantum, turpiter viuendo, cæleste Numen offendisset: itaque nonnullæ ab eo hac simulatione conuersæ, vitam correxere. Sed Vitalis peruersa hominum opinione iactatus, palam male audiebat, quod frequens circa lupanaria esset: vt facile intelligam, huiusmodi mulierum correctionem tanto cum salutis & famæ discrimine, tanto cum labore & industria a sanctissimis viris tentata, quam exiguo cum fructu sæpe successerit. Quo libeat magis in eodem caritatis opere admirari Hieronymum priscis illis sanctissimis Patribus non quidem sapientiorem aut sanctiorem; sed secundo rei euentu feliciorem: qui non vnam aut alteram, sed permultas, non ab ea turpi vitæ licentia & vitiorum castris abstraxit, quod permultum est & æstimandum maxime, sed intra monasterij septa in ipsa pœnitentiæ & virtutum omnium castra, quod maxime admirandum est, compulit; idque non integra solum apud omnes [Col. 0269F] innocentiæ fama, sed illustriori etiam eximiæ caritatis commendatione & gloria.
[39] Erat hic etiam eius caritatis in proximos fructus non contemnendus, quod, [mitissime complectitur peccatores,] aliorum in Deum commissis etsi intime angeretur, Diuinamque bonitatem ab ingratis scelere offensam vehementissime indoleret; adeo tamen, humanam fragilitatem eleuando & excusando, benigne ferebat, vt æquiorem in delinquentes ac mitiorem præbere se non posset. Cumque acerrime in vitia ipsa exardesceret, ac pene desæuiret, vitiis tamen obnoxios mitissime accipiebat & lenissimme: sic in se ipsum etiam ob leues noxas seuerus, in alios vero lenis & mitis esse consueuerat. Si vero quidpiam iniuriæ aut offensionis ab alio tulisset, [ac sibi infensos:] admirationi prorsus erat animi illa constantia & æquabilitas, qua vniuersa mitissime ferebat. Plura sunt huius generis, eaque grauissima in tota eius vita exempla obseruata: quin ita ille rebellantem sensum edomuerat, vt nullum dulcius acroama ad aures illius, quam multa in eum congesta conuicia & illatæ contumeliæ, accedere posset; atque his, aliisque permultis experimentis, quibus Christiana in proximos caritas comprobatur, adeo illustris in hac virtute, [illustris in omni caritate, vti S. Honoratus:] & excellens extitisse videtur, vt, quod de h S. Honorato dixit aliquando S. i Hilarius, non incongrue de Hieronymo vsurpare me posse diffidam. Tantam scilicet in eo fuisse latitudinem caritatis, vt, si specie facieque hominis ea virtus exprimenda esset, Hieronymi potissimum   [Page 270]  [Col. 0270A] pingi vultu debere videretur: neque supra fidem, aut exaggerandi gratia aliquid a nobis dici existimabit, qui superiores vitæ libros æquo animo percurret. Sed quando nullibi magis assiduam & feruentem libet spectare Hieronymi caritatem, quam in pauperes derelictos & orphanos; placet seorsim hoc pium caritatis institutum expendere, fusiusque de eo agere.

[Annotata]

End Notea Vitam S. Bernardini Ordinis Minorum dabimus 20 Maij. 
End Noteb Colitur S. Elizabetha 19 Nouemb. 
End Notec De B. Maria de Oignies agemus 23 Iunij. 
End Noted Eam 28 Februarij damus, vbi de Sanctis his agimus. 
End Notee Refertur S. Paphnutius in Florario MS. 8 Martij, a Maurolyco 19 Nouemb. 
End Notef Colitur S. Thais, a Græcis potissimum, 8 Octobris. 
End Noteg Vitam S. Vitalis dedimus II Ianuarij. 
End Noteh Acta S. Honorati illustrauimus 16 Ianuarij. 
End Notei Colitur S. Hilarius Episc. Arelatensis 5 Maij. 

CAPVT VII 
Derelictæ sobolis educatio quam pium, & Reipublicæ vtile institutum.
[40] [Col. 0270B] Ardentem illum in Hieronymo sanctæ caritatis ignem alebat maxime, perpetuoque fouebat quædam non intermissa Diuinorum beneficiorum recordatio, [diligens in orphanis educandis,] quæ semper in eius mente vigebat; sed vnico illo & inter cetera singulari mirifice capiebatur, quod, cum ille diues esset, pro nobis egenus factus est, cui cum numquam parem ab humano genere gratiam persolui posse intelligeret, quantam maximam tamen posset, pro viribus rependere studebat. Quocirca in Christi pauperes effusissima ferebatur caritate, quod ipsum Christum pro nobis egentem factum maxime referrent, & impensa Christianæ caritatis officia eiusdem Christi vice admitterent; qui, quod vni ex his minimis præstitum fuerit, sibi vni præstitum fatetur: vt nil mirum, si totus eo in opere Hieronymus, hoc vnum, inter cetera pietatis officia, proprium sibi fecerit institutum: quod certe munus quam non modo ipsi Deo gratum & acceptum, sed & Reipublicæ commodum sit, neque a suscepta scriptione alienum, neque lectori iniucundum erit paucis indicare. Qui enim Diuina humano contuentur oculo, ad egregiam operis commendationem non animaduertunt, quam salubri & religioso conatu, e communi animarum salute Diuinaque gloria quisque desudet; sed quam specioso & illustri hominum plausu, aut e priuatæ vtilitatis commodis [Col. 0270C] & splendore laboret: ac ideo minus huic instituto deferunt, [licet nullo splendore,] in quo plus est curarum & laborum, quam splendoris & pompæ. Ceterum vtilius hoc quam speciosius institutum, solidæ caritatis reique publicæ percommodum opus, si quod aliud, merito censetur: nobilioribus enim & fortunis instructis, qui sedulam nauent operam, reperiuntur non infrequentes; quando ex eo opere, vel non exigua lucri affulgeat spes, vel ambitionis aura e potentiorum seruitute & clientelis excitata & collecta, non leuiter blandiatur: extremorum vero inopia & miseria confectorum curam qui suscipiant, admodum perrari, [sed magno labore:] cum nullum alliciat commodum, nullum solicitet lucrum, sola laborum & ærumnarum copiosa seges efflorescat & inuitet.
[41] Quod si pauperis corpus vel cibo alere, vel veste contegere caritatis non infimæ putatur, quanto altioris ordinis illa erunt: eiusdem animum bonis moribus excolere, mentem Christianis virtutibus exornare, Catholicæ fidei rudimenta, [eos instruit,] Diuinæque legis præcepta tenellæ adhuc ætati & infirmæ instillare, quæ formantium manus ad virtutem, rectamque fidem facile sequitur; tum eosdem variis artibus & opificio informare, quo vitam honeste traducere, &, si contingat, familiam etiam alere queant: si qui etiam eminentioris ingenij existant, e sedentariis illis artibus sordiumque [Col. 0270D] tenebris ad doctrinarum lumen adducere; nec modo corporis famem cibo, sed insitam etiam illam & a natura ingenitam sciendi cupiditatem ingenuis artibus sedare? Et certe si vniuersos Christianæ reipublicæ ordines animo repetas, si gradus omnes ratione perlustres, si status denique mente reuoluas ac percurras, complures occurrent, qui misere neglecti in perpetuis natalium sordibus, furto, vitiisque omnibus expositi, Diuino numini & ciuitatibus infensi, perpetuo iacuissent; nisi huius institutionis & disciplinæ beneficio e natalium tenebris, reique familiaris angustiis, vel ad doctrinarum culmen & gloriam, [summo Reip. bono,] vel ad honestas artes & opes non exiguas, ingenti certe Reipublicæ bono, aliquando emersissent: quales etiam innumeri pene sunt tum minores opifices in officinis operam mercede exercentes, tum etiam officinarum magistri, qui ex hac pauperum derelictorum institutione prodiere, prodeuntque quotidie, quorum in officinis, si quid contrahas, vides omnia citra fraudem ac periuria omnino sincera fide transigi, magna contrahentium vtilitate, & Christianæ probitatis exemplo. Nec in præteritis illud relinquendum, [& religionis Catholicæ incremento,] quam frequentes sacris Ordinibus nomina dederint, dentque frequentissimi, quorum doctrina & probitas multis Christianæ reipublicæ partibus admodum vtilis, & frugifera commendatur. Vt [Col. 0270E] igitur nobiliorum institutio præclaros sane & egregios habeat exitus (permagni enim Reipublicæ interest, quam recte ad pietatem & virtutem nobilitas informetur, cuius tanta est in vtramque partem vis atque potestas) infimorum tamen & tenuiorum informatio suo non caret fructu, nec minori apud Deum mercede compensatur. Quin vberiores etiam interdum pietatis & religionis fructus, vel tenui cultura, ex infimis & humilibus legi, quam e nobilium diuitumque diligenti cultu, id circo plures sanctorum Patrum sensere; tum quia opulenti & potentiores nihil præter terrena sapere aut curare videntur; tenuiores vero rebus humanis minus addicti facile, hisce contemptis, toto pectore ad cælestia anhelant, eaque magno cum pietatis sensu contemplantur & expetunt: tum etiam, quia diuitias & nobilitatem Dei hominumque contemptus fere comitatur; cum infimiores cæleste Numen puriori religione colere, eiusque maiestatem vereri facile condiscant: hi enim humana non magnopere expetentes, diuina auide arripiunt; quæ nobiliores, animo amplitudinis humanæ cupiditate occupato, penitus excludunt: pauperes illos rerum inferiorum contemptores haud [Col. 0270F] ægre allicit cælestis vitæ amor & studium; quod potentiores imaginariis honoribus excellentiæque studiis (cuius maxime appetens est nobilitas) indulgentes, tædio atque molestia afficit. Vnde non immerito cælestium donorum opes, laxiori manu in illos effundere Diuina bonitas consueuit, quos ab his rebus mente soluta, abalienataque voluntate, sitire cælestia videt ardentius, & ad Christianam disciplinam multo esse propensiores. Quippe tanti refert, quam vacuo liberoque animo ad Deum accedas.
[42] Quibus certe aliisque permultis de caussis nemini iam mirum esse debet, si huius destitutæ sobolis cura perpetuo summis viris sanctisque hominibus cordi quam maxime fuerit. [exemplo S. Zotici,] Inter quos tam pij sacrique instituti princeps & auctor S. Zoticus censetur, qui eximia nobilitatis & virtutum omnium laude Romæ florens, cum aliis summis viris Constantinopolim a magno Constantino Cæsare traductus ad summa Imperij munera obeunda, ibi primus orborum curam suscepit, eisque contubernio erecto, proprias ædes assignauit, & certam viuendi rationem instituit. Vnde Leonis & Anthemij Augustorum rescripto ad Dioscorum Præfectum, sancti viri memoria in hȩc verba commendatur. Zotici beatissimæ memoriæ, qui primus huiusmodi pietatis officia inuenisse dicitur. Sed & Grȩcis Latinisque sacrorum fastorum monumentis pridie   [Page 271]  [Col. 0271A] Kal. Ianuarij egregia viri sanctitas, & pium caritatis opus illustratur: vt non parum etiam hæc pauperum derelictorum institutio auctoris nobilitate & sanctitate commendetur. Quod vero Constantinopoli S. Zoticus, idem etiam in Galatia, pari pietatis laude, a S. Clemens Episcopus & Martyr præstitit. [S. Clementis Ancyrani,] Hic magnus ille Clemens martyrum columen, & carnificum terror, cui orphanorum colligendi curam & studium accendit dira fames, quæ tunc Galatiam inuasit: cumque esset ille admodum iuuenis, & tum vix vigesimo ætatis anno expleto, Ancyrensi Episcopatu inauguratus, orphanorum tamen institutum non dimisit. Quin illud etiam addidit (quod Hieronymus etiam Somaschæ præstitit, & nostra adhuc in Religione, certis ad id ædibus assignatis, vsu receptum est) vt præter pauperes, orbos a nobilioribus etiam oblatos filios apud se domi aleret, educaret, & erudiret. In eamdem pietatis laudem acerrime incubuit b S. Adelhardus Pipini Magni nepos, [S. Adalardi Abbatis,] & Caroli Augusti consobrinus, qui nouam in regno Galliæ vel inuexit, vel tempore desuetam derelictæ sobolis curam reuocauit: orbis enim pueris in vnum collectis insigne domicilium attribuit, tantaque pietate operi semper præfuit, vt, quos huic officio [Col. 0271B] ministros assignarat, velut pauperum medicus ac parens, cum ipse interesse opusque suis manibus perficere non posset, diligentissime instrueret, qua ratione cibos pararent, ne tenellæ ætatis sanitas læderetur. Sed & hoc minime reticendum, quod maxime ad rem nostram facit, Adelhardum virum Religiosum fuisse, & Abbatem Corbeiensem, vt hoc institutum a religiosis hominibus non abhorrore appareat. In Cypro etiam S. Sophronius Episcopus, [& S. Sophronij Ep.] pupillorum & orphanorum patronus, & pauperum omnium adiutor mirificus fuit, cuius in pauperes egregia caritas ecclesiasticis fastis celebratur sexto Idus Decembris. Neque vero in omni consequenti posteritate viri omnium laudum genere præstantes defuere, qui in idem pietatis opus curas omnes direxerint, quibus Hieronymum etiam nostrum præterito seculo Diuina bonitas addidit, & ad huiusmodi loca tota ferme Gallia Cisalpina construenda excitauit: quo in munere quam Diuina clementia magnis rebus gerendis eidem ad fuerit, satis præcedentibus libris continenti narratione expressus illius vitæ cursus declarauit.

[Annotata]

End Notea [Col. 0271C] Vitam S. Clementis Ancyrani dedimus 23 Ianuarij. 
End Noteb S Adelardi Acta varia illustrauimus 2 Ianuarij. 

CAPVT VIII 
Insignis Hieronymi corporis mortificatio, quæ pœnitentia & paupertate absoluitur.
[43] Veram & germanam in Deum proximosque caritatem & assiduum orationis studium insignis semper mortificatio comitatur, indissolubilique nexu illis perpetuo vnitur: nec ea solum, quæ insanas corporis appetitiones & effrænos sensuum motus domat; sed etiam quæ animi elationes immoderatosque spiritus cohibet & reprimit: quæ vtraque mortificationis pars, quam in Hieronymo fuerit absoluta, tradendum est. Ac vt eam primo contemplemur, quæ corpus respicit, ea fere pœnitentia & paupertate continetur, quarum virtutum gloria perillustris fuit Hieronymus: quippe asper admodum semper in se ipsum fuit, sensuumque & corporis domitor omnino seuerus. [In cibo & potu austerus,] Quam enim asperam victus rationem vsurparit, sæpius indicatum est: initio namque suæ conuersionis, cum cibi minimi esset atque vulgaris, tum vero eos fecit in abstinentiæ virtute processus, vt vix aliquid vilissimi edulij cum ceteris domesticis victitans ad panem adhiberet: [Col. 0271D] eoque postremis vitæ annis processit, vt pane secundario, vel etiam hordeaceo, & frigida vitam duceret: atque adeo tam asperæ ciborum abstinentiæ assueuerat, vt ne aspectum quidem lautiorum ciborum ferret: cuius rei argumento sunt vberrimæ lacrymæ super mensam apud Scainum fusæ. [Lib. 3. c. 13] Quod ego numquam certe memini, quin memoriæ succurrat, quod de a Palæmone Thebaidæ solitudinis monacho produnt, qui cum b Pachomium contubernalem suum hortatetur, [exemplo S. Palæmonis,] vt celebri die Resurrectionis Domini solito lautius obsonaret, coxit ille olus, oleoque & sale condiuit: sed, posita mensa, Palæmon suspensus parumper hæsit, ingemuit, hisque verbis lacrymas emisit: Dominus meus crucifixus felle & aceto potatus est, & ego oleum edam? Cumque illum vbertim flentem rogaret Pachomius, vt cibum sumeret, illamque olei lautitiam non tam sibi, quam illustri & omnium maximæ celebritati concederet, non obtinuit; quin Palæmonis lacrymæ peruicerunt, vt ne Pachomius quidem præter panem cum sale & frigida, quidquam gustaret. Simili abstinentiæ ardore Hieronymus sanctissimi Crucifixi recordatione splēdidiores auersabatur mensas, & pari lacrymarum vbertate alios etiam a lautiori [Col. 0271E] escarum vsu eo die apud Scainum reuocauit. Et quidem ad hanc virtutem abstinentiæ domesticos in primis ceterosque, qui illi in disciplinam se traderent, suo informabat exemplo & institutione parcoque & parabili cibo eos vti vbique volebat. Vt vniuersa in hoc genere de eius instituto illis plane verbis S. Hieronymi concludere posse mihi videar, [& monachorum Ægypti;] quæ de monachis eremi ait: De cibis vero & potu taceo, cum etiam languentes monachi aqua frigida vtantur, & coctum aliquid accepisse luxuria sit.
[44] Eadem vitæ asperitas comitabatur quiescentem: cum enim aliquando subiectas paleas ad cubitum adhiberet, [durius & parce cubat:] eo postea deuenit, vt corpore pauimento porrecto, nudo saxo, vel (si paullo commodius quiescere necesse fuisset) alicui afferi, neque positis indumentis, adcubaret: vixque satis naturæ faceret indigentiȩ. In se ipsum autem immiti sæuoque flagello nec citra sanguinem desæuire, terga corpusque fœde discerpere, [flagellis in se sæuit:] erat illi perfamiliare. Sed longum esset omnino recensere, quam adeo afflictum & flagris contusum debile corpusculum, aliis præterea laboribus ac vitæ asperitatibus seuere frangeret: cum illud ferendis oneribus [Col. 0271F] subiiceret, longis itineribus oppidorum vicorumque concursationibus fatigaret. Quoties hominem ligna, saxa, sabulum conuehentem conspexerunt? [corpus cōtinuis laborib frāgit,] Quoties in agris, nulla frigoris aut caloris habita ratione, rusticorum vices explentem sunt intuiti? Quȩ omnia ad corpus edomandum, rebellantisque sensus vires atterendas spectabant: quod mortificationis genus priscis etiam illis sanctis Patribus in vsu fuisse, vel vnum c Macarij Alexandrini monachi exemplum docet, qui saccum sabulo plenum sæpe gestabat humeris, [vti S. Macarius Alexandrinus:] nihil inde præter extremam lassitudinem captans: rogatusque quid superuacua illa sibi vellet opera, egregie respondit: nisi corpus hoc grauiter affecero, periclitetur anima, necesse est: hunc plane Macarium mihi videtur referre Hieronymus, adeo propensus assiduis laborum defatigationibus, ad corporis vires perdomandas. In cuius certe labores mihi intuenti sæpe succurrit admirari, qui artus, quod robur, quæ corporis firma constitutio, & membrorum apta coagmentatio, tantam subire laborum molem potuerit: qui certe humanam fidem excedere videri possent, nisi pios huiusmodi conatus cælo curæ esse sciremus.
[45] Vnanimis etiam soror & indiuisibilis comes eius mortificationis est paupertas: quæ sola suo honestat comitatu plurimis carentem commodis, vel ad ipsam vitam tuendam necessariis. Quo in genere quantum Hieronymus, [paupertati deditus,] siue ad peculiarem nec vnquam intersistentem huius virtutis exercitationem, siue ad absolutam   [Page 272]  [Col. 0272A] tam corporis castigationem excelluerit; adeo totus illius vitæ cursus legentium oculis obiectus ostendit, nihil vtiam superaddi posse videatur. Quare compendio sunt hic aliqua attingenda, tum quæ ad corporis mortificationem, tum quæ ad absolutum huius virtutis exercitium faciunt. Ac, vt de primo dicam, extrema semper earum rerum inopia, quæ sunt alendo corpori necessariæ, ad eius mortificationem conflictabatur: cumque sedulo cum aliis ageret, vt extremæ pauperum miseriæ vellent obuiam ire, [stipem largiorem aliis procurat, nōsibi:] ex publicaque misericordia non exigua Christi pauperibus annonæ subsidia exprimeret; ipse tamen commune cum illis paupertatis incommodum præcipuo damno, ex arctioribus scilicet mortificationis legibus, subire volebat: quippe stipem in alios large dispertiens, sibi tamen vix, quantum quotidiana tolerandæ vitæ necessitas postularet, reseruabat: quoque magis apud illum valebat rarus ille sensus alienæ miseriæ, [iter pedes & absque viatico facit:] & diræ famis horror; eo minus sibi vitæ subsidia vsurpabat. Itinera insuper, quȩcumque incidissent, quouis anni tempore pedes & solo Diuinæ prouidentiæ viatico instructus obibat: quocumque peruenisset, ad xenodochia vel nosocomia pauperum diuertebat, [ad nosocomia diuertit:] incommoda scilicet & vilissima huiusmodi diuersoria quibuscumque nobilium habitationibus, paupertatis & mortificationis simul amator, [Col. 0272B] anteferens. Amictu adeo paupere & vili vtebatur, vt interdum, [vtitur vili vestitu] sæua hyeme procedente, frigore obdurari eius membra viderentur. Atque, vt vno verbo concludam, in hunc plane finem tum domi, tum extra in suppellectili & victu ceterisque rebus paupertatem potissimum eminere volebat, [& supellectile,] quo nullibi mortificando corpori deesset occasio. Eoque studio consequebatur, vt non modo mortificationi inseruiret hæc virtus: sed ad absolutam etiam Euangelicæ paupertatis speciem se ipsum aliosque formaret: quos non in postremo aliquo gradu consistere, sed ad altiores secum euehere contendebat.
[46] Libet hic, quam per omnes paupertatis gradus sit egregie vagatus, [pauper affectu,] cursim exponere. Primum enim abalienata a diuitiis voluntate, omnique praua animi affectione detersa, interno illo diuitiarum contemptu inter eos cooptari merito debet, qui primo in agmine pauperes spiritu a Domino vocantur, & quibus regni cælorum possessio addicitur. [re, abdicatis omnibus,] Verum primo in hoc ordine non constitit ille, sed ad proximum etiam paupertatis gradum euasit; vt scilicet tacito illo & in sinu latente bonorum omnium despectu aliquando euulgato, & in lucem educto, rebus suis se sponte abdicaret, [Col. 0272C] omnique paterno censu exutus, Christi pauperrimus fieret. [constāter, tota vita,] Illud etiam (quod permagni in paupertatis studio æstimatur) est tertio loco assecutus, vt voluntariæ huic rerum abdicationi perpetuitatem adderet: nam illam semel arcte complexus, in omni postea vitæ parte diligentissime custodiuit, & quibuscumque officiis sanctissime retinuit, summis etiam opibus libens semper eam prætulit. Quippe in ea rerum inopia tam diues, nihil vt appeteret; in magnis vero diuitiis tam largus, omnia vt Christi pauperibus effuse diuideret. Sed vno forte gradu summo illo euangelicæ paupertatis fastigio minor Hieronymus videri potest; quod, an voti religione ad hoc vitæ genus aliquando se obstrinxerit, [an voto obstrictus:] incertum.
[47] Ceterum in tam ampla bonorum abdicatione, qualem de Hieronymo retulimus, maius quoddam inest voluntariæ paupertis momentum, & excelsi animi supra humana omnia erecti argumentum, quam leuiter intuenti appareat. [summo honoris culmine spreto,] Non enim forte admodum difficile priuatæ renuntiare fortunæ, nec altioris ordinis iniecta aliqua spe, velle præterea maioris voti aleam experiri: sed hominem in amplissima Republica natum, nequidquam illi maiorum dignitatum, & supremi etiam in sua ciuitate principatus aura adblandiente, eo diuitiarum honorumque culmine sponte decedere, [Col. 0272D] quamcumque supremi fastigij spem abiicere, & ad tam vilia abiectaque pauperum seruitia sese deiicere; [infima appetit,] admirandum profecto, & supra communia mortalium vota obstupescendum facinus censetur. Quod facile magnum illum Ouinium Gallicanum, d bis Consulem, [imitatus S. Gallicanum,] pluries barbarorum victorem, & Constantini Magni generum designatum animo subiiciat. Hictoties Romani exercitus Imperator, post Thraces, Dacos, & Scythas bello domitos, Constantiam tamen Constantini Magni Cæsaris filiam sibi sponsalium pollicitationibus destinatam, cum ingenti opum vi sponte dimisit; & ad Ostia Tyberina secedens sancto viro Hilarino sese aggregauit, & pauperum hospitalitati infirmorumque seruitio se totum addixit, multo sibi gloriosius fore ratus, cælesti militiæ subesse, quam Romanæ præesse, & salubrius Christi pauperibus se immiscere, quam primo post Cæsarem loco in aula consistere: quare tam ardenter in priuatis ædibus serui functus est officio, quam prius in castris Imperatoris ac Ducis: nec magis olim militaris gloriæ auidus fuit, quam postea abiectissimæ paupertatis studiosus: cui non admodum absimilis Hieronymus noster videri potest in tam egregio [Col. 0272E] rerum humanarum contemptu & sui ipsius despectu. Sed & quemadmodum suos habuit admiratores voluntaria Gallicani paupertas, [cum magna of fluentium admiratione.] & in Christi pauperes pietas, cum vulgata latius per orbem tantæ rei fama, multos vndique illuc acciret, qui ad virum ex Patritio & Consule lauantem pauperum pedes, ponentem mensam, affundentem manibus aquam, languentibus solicite ministrantem, & cetera sanctæ seruitutis officia exhibentem, contuendum properarent; ita neque iisdem suo caruit tempore Hieronymus, quos late manans in hominum ora eius virtutis rumor, ad ipsum Somaschensis solitudinis recessum inuitabat, quo tantæ paupertatis & pietatis spectatores forent. In ea vero abiectissima rerum conditione (vt hoc etiam postremo loco addam) non minori profecto laude digna sunt, quæ in pauperum obsequium præstitit, quam quæ in summa opum affluentia in luxus & voluptatis gratiam a vanis diuitiarum amatoribus profecta videmus. Villas illi, palatia, thermas, theatra, aliaque ædificia insanis innixa substructionibus, & immanibus columnis suffulta, tam stulta, quam larga diuitiarum profusione excitarunt: sed Hieronymus non secularis auræ, sed paupertatis studio incensus, pauperumque addictus seruitio, humiles casas erigere, hospitia miseris parare, multa passim gymnasia ad exercendam pietatem caritatemque [Col. 0272F] aperire, in quibus ille de his virtutibus prælectiones quotidie habebat admodum vtiles & frugiferas, non nitido dicendi genere & conquisita verborum pompa explicatas, sed assiduis asperæ pœnitentiæ & paupertatis laboribus atque incommodis expressas, quæ non vulgarem sui corporis mortificationem, illustri cū pietatis significatione, mortalibus obtestarentur.

[Annotata]

End Notea De S. Palæmone egimus II Ianuarij. 
End Noteb Colitur S. Pachomius 14 Maij. 
End Notec Huius Macarij Acta dedimus 2. Ianuarij. 
End Noted Anno 317, & 330. Colitur S. Gallicanus 25 Iunij. 

CAPVT IX. 
Eiusdem interior mortificatio, quæ humili sui abnegatione, & obedientia continetur.
[48] Sed ad alteram mortificationis partem deuenio; quæ animi cupiditates frangere, & interni spiritus elationem humili sui contemptu & obedientia deprimere solet, arduo sane & difficili certamine, vt non, passim huius victoriæ exempla numerare queas: quippe Chium Aristonem illum plures secuti, ad propriæ   [Page 273]  [Col. 0273A] laudis gloriæque studia potius, quam veræ virtutis sese retulere. Non minora tamen in Hieronymo suppetunt huius virtutis, quam ceterarum argumenta: cui vnum illud familiare fuit, infra omnes sese demittere, præ omnibus se contemnere; [Valde humilis] maxime solicitus, ne magnarum virtutum mercibus referta nauis ad cæcos elationis scopulos illisa, misere aliquando superbiæ fluctibus absorberetur. [habitu corporis,] Molestior forte videbitur narratio, si singulos humilitatis propriæque abnegationis gradus persequar; id circo pauca tantum hoc de genere attingam, ex quibus de reliquis in procliui erit iudicium. Ipse hominis habitus cum primum in oculos incurreret, erat non obscuræ humilitatis indicium: eamdemque virtutem tum domestica, tum externa eius exercitia prodebant. [& in exercitiis vilissimis,] Domi siquidem ad abiectissima quȩque & laboriosa ministeria, studiosa & prompta ad omne officium celeritate, vel non rogatus, sese porrigebat: hoc erat illi solenne, coquo operam dare, sordida culinæ seruitia obire, aquam & ligna conuehere, lances patinasque perpurgare, reductis ad cubitum manicis, inquinatos lebetes & ollas feruenti aqua sua manu diluere, pauimentorum quisquilias verrere, in cuiusque vel infimi obsequium se totum occupare; vt, [Col. 0273B] ceteris officio Prȩlatus, mutata cum illis officij vice, eorum expleret ministeria: ceterorum seruum & administratorem, seu verius mediastinum dixisses. [comis in alloquio,] In communi vero & quotidiano congressu omnes comiter appellare, & infimum quemque blande affari consueuerat: nec vlla re magis tam multos ille ad se alliciebat, quam miti illo suauique alloquio. Pauperes autem & egenos peculiari prosequebatur honore, omnia eorum caussa præstare cupiens; [etiam pauperum,] quod in illis singularem quamdam Christi Domini speciem agnosceret, qui cum esset diues, propter nos egenus factus est.
[49] Si quid interdum ab eo erratum esset (quod in hac contagione in procliui est) non ille pertinaciter errorem defendere, [eximius in erroribus suis agnoscendis,] non studiose occultare, sed grauissimum fateri, emendationem polliceri: sæpe cum in cœnaculo, ceteris assidentibus, suis erratis veniam deposceret, id tanto animi sensu & ostensione doloris præstabat, ac si vere grauissima fuissent: quæ tamen vel nulla, vel certe ex eorum genere erant, aduersus quæ numquam satis cauta est humana fragilitas. Sed vmbratilis ista exercitatio virtutis, minus forte splendoris habet ac probationis; clarior illa & illustrior, quæ integris spectabatur ciuitatibus: cum onustus manticis, ad communem misericordiam prodiret in publicum: quo loco ne aliqua forte fictæ humilitatis suspicio [Col. 0273C] esse posset, addebantur insanæ plebis probra, scommata, & contumeliæ; e quibus molestiæ nihil, voluptatis vero plurimum hauriebat Hieronymus, [hilaris fert contumelias, cum S. Francisco:] magno certe edomiti interioris sensus argumento. Egregium fuit olim S. Francisci a aduersus gliscentem sanctitatis suæ famam commentum illud (quando latius quotidie in vulgus manaret, & celebrior in ora deueniret) ne qua inanis gloriæ voluptas subiret animum, cum negotium dedit dicacissimo cuidam, vt vitam & mores suos omni verborum petulantia incesseret: vrgere ille immaniter volentem non destitit; quin etiam conuicia aliquanto seuerius acerbiusque, quam deceret, quæsita congestaque in eum scimus: sed & hoc vnum mirifice aduersus animi elationem medicamentum semper adamauit Hieronymus, sanctæ humilitatis & mortificationis sectator; cui nullum dulcius acroama, quam conuiciorum & iniuriarum nobile præconium. Lacessenti vero, & iniuriam inferenti quam blandum se prȩberet, satis explicatum, cum barbæ euulsionem minanti, tam inusitato modestiæ documento, mitissimum se obtulit.
[50] [supremam inter suos auctoritatem conatur a se amouere:] Hoc etiam inter insigniores humilitatis & abiectionis notas referendum; infima loca ambire, oblatos honores reiicere, suprema munera detrectare. Regebat ille initio auctoritate potius, quam imperio, reliquorum [Col. 0273D] cœtum, cupiebatque eo se onere leuare: cumque abnuerent ceteri, primum tamen ille gradum; quamdiu potuit, recusauit; tamdiu vero restitit, donec omnium efflagitatione victus animum inflexit, vt desineret rogari tandem & negare: illud tamen constantissime semper retinuit, vt, quando primo loco abire non posset, cum saltem omnium nomina essent conscribenda, tertio se loco semper scriberet, duosque ad minus sibi præferret: idque vetustissima auctographa sua manu exarata adhuc ostendunt, in quibus Alexandrum Mediolanensem & Augustinum Bergomensem illi prælatos legimus. Huc etiam mirifice facit, quod alibia nobis est quæsitum, cur scilicet villarum & solitudinis recessum magnis prætulerit ciuitatibus. [euitat maiores vrbes] Vt enim illam in præsenti caussam omittam, quæ illi cum aliis sanctis viris communis esse potuit, qui vrbes illecebrarum plenas, ceu scelerum irritamenta cum eremo libentissime commutarunt; quo in genere illustris admodum fertur S. Benedictus, b qui, Roma cum studiis relicta, [vti Roma S Benedictus:] in solitudine maluit esse cælestium rerum contemplator, quam in ea vrbe secularium studiorum cultor: huius tamen Hieronymi consilij primas sibi partes [Col. 0273E] vsurpare videntur tum proximorum caritas, tum sui ipsius contemptus.
[51] Videbat ille rudes & agrestes homines egere admodum Christianæ doctrinæ magistris, [agrestes homines docet exemplo S. Pachomij:] quorum in ciuitatibus copia non deesset; proinde libentissime ad eos se conferebat, exemplo forte Pachomij monachi, qui animaduertens proximi vici colonos rerum cælestium ignaros, a cultu abesse diuino, & tantummodo in pascendis pecoribus studium protrahere, vehementer indoluit, nihilque moratus, ad eos se contulit, & inter illos tuguriolum constituit, neque prius discessit, quam illos docuisset Deum timere, Christo credere, pie atque innocenter viuere. Sed hoc forte melius in singularem hominis humilitatem suique contemptum reiiciendum; qui se mortalium omnium vilissimum caput, [solitudinē amat;] & frequenti illa hominum luce omnino indignum arbitratus, latebras, solitudines, cæcaque montium latibula circumspectabat. Sed quem ab hominum cœtu arcebat humilitas, reuocabat postea caritas, cogebatque spiritualis institutionis gratia, hominum frequentiam subinde repetere. [hanc ob aliorum salutem deserit,] Veluti qui maris periculo emersus, iamque in ipso portu receptus, si quos naufragio conflictari videt, rursum committit se fluctibus, vt in alto laborantibus opem ferat; ita fere Hieronymus sua nimirum, quiete aliorum salutem potiorem habens.
[52] [Col. 0273F] Superest iam postremo loco eius obedientia explicanda; quam ab animi mortificatione non seiungendam docuimus. Cui virtuti (quoad licuit) semper Hieronymus, cum absoluta sui abdicatione iudicij, [perfecte obediens,] ac voluntate promptissima paratum & alacrem se obtulit. Sed cum ceteris Moderator præesset, [initio moderatoribus conscientiæ,] minus multa huius generis exempla edere potuit. Initio suæ conuersionis quam ardenti obsequendi studio rerum spiritualium moderatori se totum permiserit, ac penitus subiecerit, suo retulimus loco. Cumque postea in disciplinam etiam Caraffæ se tradidisset, ita ab eius nutu pendebat, vt, eo inconsulto, ne leuissima quidem attentaret. Ad tantæ virtutis specimen indicandum, hoc vnum subiiciam ex quo de ceteris prudens lector coniecturam faciat. [potissimū Caraffæ,] Cum Salodij Stephanus Bertazzolus, Hieronymo audiente, aliquot capita ex S. Augustini meditationibus perlegisset, magno pietatis ardore Hieronymum ea lectio compleuerat, vt libellum apprime vtilem & fructuosum vehementer laudaret commendaretque: ea res Stephanum impulit, vt librum Hieronymo muneris loco offerret: sed gratum dantis animum multa humanitate collaudans Hieronymus, gratiæ omnino remittebat: verum cunctantem ad accipiendum, cum alter precibus perpelleret ardentius, annuit tandem Hieronymus, seque oblatum munus   [Page 274]  [Col. 0274A] hac conditione admissurum spopondit, si datis ea de re ad Caraffam litteris, & ipse consensisset; ne videlicet quidquam in sanctæ obedientiæ iura ea de caussa peccasse videretur. Post vero suum a Caraffa discessum, cum varia obiret loca, nouasque pauperibus sedes pararet; [& Episcopis.] diœcesanis Episcopis eorumque Vicariis ita se suaque omnia subdebat, vt singula pro eorum moderaretur arbitrio. Si ciuitatem relinquere, villasque & agrestes homines Christianæ doctrinæ præceptis imbuere in animo esset; id non nisi Episcopo benedictione annuente, aggrediebatur. Numquam ille vel ciuitates appetebat, vel ab eis Somascham redibat, quin saltem Vicarij benedictione ac venia muniri vellet. Quin etiam cum Bergomo Mediolanum ad orborum contubernium curandum se contulit, id, non nisi permittente Episcopo, ab eo factum asserit Caraffa. Quo manifeste liqueat illum adeo sanctæ obedientiæ studio incensum fuisse, vt, quando illius exercendæ argumenta, tamquam aliorum moderatori inter suos, deessent, ea apud externos studiosissime conquireret.

[Annotata]

End Notea Colitur S Franciscus 4 Octobris. 
End Noteb De S. Benedicto agemus 21 Martij. 

CAPVT X 
Eius corporis forma, & figura.
[53] Satis hucusque quantum vires tulere, internam animi effigiem Hieronymi proferre, hoc est, perfectæ virtutis simulacrum, & excellens Christianæ disciplinæ exemplum exprimere sum conatus: eaque parte quatuor libris adumbrata, ipsam etiam corporis formam, oris lineamenta, faciemque tradere, hac [Col. 0274D] suprema operis clausula, libet. Statura fuisse aliquanto supra communem, [fuit statura supra communē, capillitio nigro, vultu venerabili,] & tota corporis mole egregie formatum, capillo supercilioque nigrum, sed ita, vt atro densoque pilorum excursu in vnum fere supra nasum conuenirent supercilia: grandioribus viuacibusque oculis, & pleno tandem maiestatis ore omnino venerabilem tradiderunt, qui proximi Hieronymo, id vel a viuentis imaginis spectatoribus hausere, vel contemplari recentes illius æui figuras potuere, quam minime aberrantes a vero: sed difficile admodum ante tantum temporis absumpta lineamenta, penna tamquam pennicillo reponere. Multum tamen fuisse dignitatis in illius ore ac vultu, vt vehementer assentiar, facit peruetusta adhuc Venetiis apud Æmilianos gentiles suos hominis imago (quam e præsentis vultu forte pictor effinxit) quæ barba & mento, confirmata iam ætate, virum ea, quam referunt, [contracta cum senio macie] aspectus dignitate insignem ostendit. Consequentes postea anni canitiem, & pœnitentiæ rigor maciem palloremque addidere, sed maiestate vultus, & frontis imperio non imminuto. Cernitur adhuc Brixiæ in suprema ædium contignatione rudi & ineleganti opere expressa hominis iam senis figura, ac pene æui tabe absumpta: quæ tamen [Col. 0274E] ex tam dissita memoria plenum grauitatis propagauit in hanc diem hominis aspectum.
[54] Sed quæ fuerit Hieronymo facies, & quam minime dissimilis a pictoribus expressa, non multum laboro. Illud vnum est, quod in operis meta constitutum me maxime solicitat & vrget, vt internam illius animi effigiem tam claris virtutum luminibus radiantem, [Epilogus auctoris.] & fusius hisce libris a me in hunc finem explicatam, quotquot ab Hieronymo sumus, vita & moribus tandem aliquando ad viuum referamus.